روزنامه عصر مردم

فرهنگ استفاده از « .ايران» جا نیفتاده است 
محمدمهدي مولايي

ثبت دامنه اينترنتي به زبان فارسي بيشتر از يك سال می باشد كه در ايران امكان پذير شده است.
بدين ترتيب مي توان علاوه بر ثبت دامنه با الفباي لاتين به شكل «www.yourname.ir»، دامنه اينترنتي را به شكل «نام. ايران» هم ثبت كرد و به آن دسترسي داشت. اين قابليت به سبب دشواري هاي استفاده از آن هنوز در ايران فراگير نشده و اغلب كاربران اينترنتي حتي از وجود آن بي اطلاع هستند.
از جمله اين دشواري ها، تفاوت زبان هاي فارسي و لاتين در شروع نوشتن از چپ و راست است كه با توجه به سيستم عامل هاي لاتين موجود در ايران، كاربر را براي وارد كردن آدرس فارسي دچار مشكل مي كند. امكان ثبت دامنه به زبان فارسي، بخشي از طرح جهاني ثبت دامنه به زبان هاي محلي می باشد كه طي سال هاي اخير از طرف كشورهاي داراي خط غيرلاتين مطرح شده است.
در مورد وضعيت دامنه هاي فارسي با سياوش شهشهاني، رئيس واحد ثبت دامنه هاي اينترنتي «ir» و «.ايران» در پژوهشگاه دانش هاي بنيادي گفتگويي انجام داديم كه در ادامه مي خوانيد.
مسئله به وجود آمدن دامنه هاي محلي از چه زماني و به چه دليل مطرح شد؟
 پروتكل آدرس دهي دامنه ها در اينترنت از ابتدا براساس الفباي لاتين به خصوص بخش اسكي (ASCII) طراحي شده است. يعني فقط ۲۶ حرف الفباي لاتين به علاوه 10 رقم و خط تيره در سامانه آدرس دهي پذيرفته مي شود، اما زماني احساس شد كه خوب است آدرس دهي با خطوط محلي هم امكان پذير شود. اين ديدگاه از دو جنبه اهميت داشت و به همين خاطر مطرح شد. يك مسئله اين بود كه در زبان هاي لاتين هم از علائم و نشانه هاي ديگري استفاده مي شود كه در اسكي نيست. مسئله ديگر زبان هايي بودند كه الفباي آنها كاملاً با لاتين متفاوت است.
مسئله دوم از آنجا اهميت دارد كه در خيلي از كشورها سيستم عاملي كه به كار مي رود، براساس الفباي محلي است. در بيشتر كشورهاي عربي يا چين و ژاپن وقتي كاربر رایانه را روشن مي كند اگر سيستم عاملش مثلاً ويندوز است، اين ويندوز رسمي و به زبان محلي است. اما به خاطر اينكه ايران با آمريكا روابط اقتصادي ندارد و تحريم است، مايكروسافت نسخه رسمي فارسي ارائه نمي كند. نسخه هاي مختلفي از ويندوز در داخل كشور استفاده مي شود ولي هيچ كدام رسمي نيستند. پس چون ما از سيستم عامل رسمي استفاده نمي كنيم، شايد اين نياز را خيلي احساس نكنيم، ولي در خيلي از كشورها كه همه كارشان بر اساس خط محلي می باشد، قضيه متفاوت است.
 مثلاً كسي كه در چين با ويندوزي كار مي كند كه به خط چيني است، براي هر دفعه نوشتن آدرس اينترنتي بايد زبان سيستم عاملش را به لاتين عوض كند و بعد دوباره زبان را به چيني برگرداند.
پس اين بحث را بيشتر كشورهاي داراي خط غيرلاتين مطرح و دنبال كردند؟
 بله. به خصوص حركت اوليه بيشتر از آسياي شرقي شروع شد.
اين حركت ها از چه سالي شروع شد؟
شروع جريان به قبل از سال ۲۰۰۰ ميلادي برمي گردد، اما حركت اوليه خيلي كند بود. تا مدت ها هم آيكان (ICANN) با خوشبيني به قضيه نگاه نمي كرد و توجهي به آن نداشت. بعد از آنكه در اجلاس سران جامعه اطلاعاتي (WSIS) فشار بر آيكان زياد شد، اين موضوع بيشتر جدي شد.
 در ايران ثبت دامنه فارسي از چه زماني شروع شد؟
 از 3 سال پيش دوره آزمايشي آن شروع شد. در دوره آزمايشي ما در مورد پسوند اصلي به نتيجه رسيديم. ما ۱۵ پسوند فارسي را آزمايشي به مدت شش ماه گذاشتيم كه ببينيم مردم از چه پسوندي استقبال مي كنند. ۶۵۰۰ نفر در دوره آزمايشي شركت كردند كه نصف آنها پسوند «.ايران» را انتخاب كرده بودند. بنابراين تصميم گرفتيم فقط از اين پسوند استفاده كنيم. پسوندهاي ديگري هم وجود داشت كه از آنها استقبال نشد. پسوندهايي مثل «.ورزشي»، «.فرهنگي»، «.علمي» و غيره، اما از هيچ كدام به اندازه «.ايران» استقبال نشد. پس در ثبت رسمي فقط از پسوند «.ايران» استفاده كرديم.
ما دو دوره مقدماتي براي ثبت دامنه داشتيم. دوره اول براي دستگاه هاي دولتي و سازمان ها و شركت هايي بود كه عنوان ثبت شده رسمي دارند. دوره دوم مقدماتي براي كساني بود كه در دوره آزمايشي، دامنه اي را ثبت كرده بودند. بعد از آن هم ثبت براي همه آزاد شد. الان حدود يك سال و نيم است كه ثبت دامنه فارسي براي همه آزاد شده است.
ظاهراً ثبت دامنه به شكل فارسي با پيچيدگي هاي خاصي همراه است كه اين به مشكلات خط فارسي در فضاي مجازي برمي گردد. در اين مورد شما به چه شيوه اي عمل كرديد؟
 الفبايي كه ما به كار مي بريم به درست يا غلط به الفباي عربي معروف شده است. در مدارك يونيكد الفبايي كه زبان هاي فارسي، اردو و چند زبان ديگر به كار مي برند به عنوان الفباي عربي ثبت شده است. در واقع جدول بزرگي به عنوان الفباي عربي ثبت شده كه بخشي از آن را ما به كار مي بريم، بخشي را كشورهاي عربي و بخشي را زبان هاي ديگر مثل اردو، سندي، پشتو و كردي. بنابراين يك نوع هماهنگي بين اينها لازم است. اين هماهنگي به ويژه براي راحتي ايرانياني كه در دنيا به صفحه كليد فارسي دسترسي ندارند، ولي صفحه كليد عربي وجود دارد لازم است.
از جمله مشكلات اين است كه دو حرف الفباي فارسي و عربي با هم متفاوت هستند. حروف «ي» و «ك» و اعداد در اين دو زبان به شكل متفاوتي نوشته مي شوند و داراي يونيكد متفاوتي هستند. همين طور در زبان فارسي نيم فاصله وجود دارد كه در زبان عربي اين كد وجود ندارد. به خاطر اين تفاوت ها وقتي ما ثبت دامنه هاي فارسي را شروع كرديم پيش بيني هاي لازم را انجام داديم. ما اجازه داديم از حروف فارسي و عربي براي ثبت دامنه استفاده شود، ولي به طور خودكار تمام كدهاي عربي به فارسي تبديل مي شوند. همين طور براي جلوگيري از سوءاستفاده هاي احتمالي تمام نام هاي مشابه از نظر ظاهري همزمان ثبت مي شوند.
سوءاستفاده به چه شكلي ممكن است؟
اگر فردي دامنه اي ثبت كند كه يكي از حروف متفاوت در فارسي و عربي در آن وجود داشته باشد، ما به طور خودكار همه نامهاي قابل اشتباه شدن را هم رزرو مي كنيم. اگر اين كار را نكنيم ممكن است كسي دامنه اي را كه در آن حرف «ي» وجود دارد، با «ي» عربي ثبت كند و كاربران را به اشتباه بيندازد. مثلاً فرض كنيد دامنه «بانك ملي» با توجه به تفاوت هايي كه گفتم به 4 حالت قابل ثبت كردن است و اين ممكن است موجب سوءاستفاده شود. پس براي جلوگيري از اين مشكلات، با ثبت يك دامنه، همه دامنه هاي مشابه ثبت مي شوند.
استقبال از اين دامنه ها چگونه بوده است؟
از اين دامنه ها چندان استقبال نشده است. ما كمتر از چهار هزار دامنه فارسي ثبت شده داريم. اين مقدار كمتر از 5 درصد دامنه هاي ثبت شده در مركز است.
براي دسترسي به اين دامنه ها بايد مرورگر اينترنتي تنظيمات خاصي داشته باشد يا از نوع خاصي باشد. از طرف ديگر بعد از نوشتن دامنه «.ايران» بايد دوباره «ir» هم در ادامه آن نوشته شود تا سايت قابل دسترس باشد. به نظر مي رسد اينها موانعي براي دسترسي ساده و فراگير شدن دامنه هاي فارسي هستند؟
 براي فراگير شدن اين دامنه ها مشكلاتي وجود دارد. يك مشكل اصلي همين است كه اشاره كرديد. مسئله اين است كه هنوز دامنه هاي محلي در كارگزار ريشه دنيا ثبت نشده اند. يعني «.ايران» به طور جهاني شناخته شده نيست. به اين دليل است كه بايد در انتهاي دامنه «.ايران» يك پسوند «ir» هم اضافه شود كه در ديتابيس «ir» قرار بگيرد. فعلاً «.ايران» جزئي از ديتابيس «ir» است.
وضعيت دامنه هاي محلي همه كشورها همين طور است؟
بله. در همه كشورها اوضاع همين طور است. هنوز هيچ دامنه محلي تأييد جهاني نشده است. در واقع عبارتي كه با الفباي محلي نوشته مي شود به كد اسكي تبديل مي شود و بعد به عنوان يك مجموعه از ديتابيس پسوند مثلاً «ir» ثبت مي شود. اين فرايند براي كاربر قابل مشاهده نيست ولي اتفاق مي افتد. براي جدي شدن اين دامنه ها، يك گام اصلي اين است كه اينها در كارگزار ريشه قرار بگيرند.
چه زماني دامنه هاي محلي به صورت جهاني ثبت خواهند شد؟ در اين زمينه از طرف آيكان و ساير نهادهاي مرتبط اقدامي انجام نشده؟
اين برنامه در دنيا در حال پيگيري است، ولي براي رسيدن به اين مرحله يك رشته ملاحظات بين المللي وجود دارد. مثلاً اينكه تلاقي هاي بين المللي به وجود نيايد، يعني كشوري دامنه اي را به كار نبرد كه كشور ديگر حقي نسبت به آن داشته باشد. يك رشته مسائل فني هم وجود دارد. البته مسائل فني آزمايش شده و مشكل چنداني مشاهده نشده است. در واقع بيشتر مشكلاتي كه در زمينه فني وجود دارد از جمله مشكل اختلافات عربي و فارسي حل شده اند.
يك رشته ملاحظات حقوقي و اختلافاتي با برخي شركت هاي بين المللي هم وجود دارد. مثلاً برخي شركت هايي كه امتياز ثبت و نگهداري دامنه هاي عمومي را دارند، در اين زمينه مدعي هستند؛ شركت هايي مثل وريساين (Verisign) كه ثبت دامنه با پسوندهاي «com.» و «net.» را در اختيار دارد يا شركت افلايس (Afilias) كه كارهاي فني «org.» را انجام مي دهد و «info» را هم در اختيار دارد. نوعي رقابت بين شركت هايي كه دامنه هاي عمومي دارند وجود دارد. شركت وريساين كه پسوند «com.» را در اختيار دارد، از اينكه كسي مثلاً در ايران، پسوند «.كام» را بگيرد نگران است. پس يكي از دلايل تأخير در اين جريان مسائل حقوقي است كه بين كشورها و شركت ها وجود دارد. به خاطر اين ملاحظات در حال حاضر تصميم گرفته شده به كشورهايي كه براي داشتن دامنه به خط محلي احساس نياز شديد مي كنند، با اولويت اجازه داده شود. به نظر نمي رسد كه تعداد اين كشورها بيشتر از ۳۰ تا ۴۰ باشد.
ايران هم جزء اين كشورهاست؟
هنوز اسامي اعلام نشده است، اما قرار است ما هم جزء اين فهرست باشيم. قرار است به اين كشورها اولويت داده شود كه فعلاً فقط با يك پسوند كه معرف كشور است، دامنه ثبت كنند. پسوندي كه معرف كشور باشد، مورد توافق همه كشورها باشد و همين طور مورد توافق همه عناصر و نهادهاي هر كشور هم باشد؛ اعم از نهاد ثبت دامنه كه در ايران ما هستيم، دولت هر كشور و همه نهادهاي مرتبط ديگر كه مدعي هستند.
اين نام پسوند به اطلاع عموم گذاشته مي شود كه اگر جاي ديگري ادعايي در مورد آن دارد اعلام كند تا بررسي شود. اگر اين مراحل طي شود، اين ۳۰ تا ۴۰ پسوند با اولويت در كارگزار ريشه قرار خواهند گرفت. طبق آخرين صحبت ها احتمالاً تا آخر سال جاري ميلادي يعني تا قبل از پايان سال ۲۰۰۸ در اين مورد فراخوان داده مي شود و حتي ممكن است تا آخر ۲۰۰۸ يا اوايل ۲۰۰۹ اين پسوندها وارد كارگزار ريشه شوند. فشار زيادي از طرف چين و كشورهاي عربي در اين مورد وجود دارد.
نهادهاي دولتي ديگر در زمينه دامنه هاي فارسي تا چه حد پيگير هستند و چه اقداماتي انجام شده است؟
مخابرات دارد همكاري مي كند كه اين دامنه ها به فارسي شناسايي شوند، يعني با تمهيداتي قرار است كاري كنيم كه وقتي كسي به فارسي دامنه اي را تايپ كند، بدون گذاشتن پسوند «ir.» به راحتي شناسايي شود. الان جاهايي كه اتصال اينترنتشان از مركز تحقيقات تأمين مي شود در اين زمينه مشکي ندارند. با توجه به اينكه در داخل كشور اكثراً به طور مستقيم يا غيرمستقيم اتصالشان را از مخابرات مي گيرند قرار است با همكاري آنها اين مسئله حل شود.
اما در مورد اينكه پرسيديد اين كار چقدر براي ما ضرورت دارد، به نظر من بايد به عنوان يك پديده درازمدت به آن نگاه كرد. چون در حال حاضر در ايران به دليل نبودن سيستم عامل رسمي، استفاده از اين دامنه ها مشكلي را به كار مردم مي افزايد، ولي وقتي در درازمدت نگاه كنيم قضيه متفاوت است. به خصوص وقتي ضريب نفوذ اينترنت در كشور بالا برود، تعداد بسيار بيشتري از مردم از اينترنت استفاده خواهند كرد كه شايد كار با الفباي لاتين برايشان راحت نباشد. يا شايد خيلي ها ترجيح بدهند از الفباي فارسي استفاده كنند. مطمئناً تا آن زمان ما يك سيستم عامل رسمي فارسي هم خواهیم داشت.
اشاره كرديد قرار است پسوندهاي 40- 3۰ كشوري كه براي راه اندازي دامنه هاي محلي احساس نياز شديد مي كنند با اولويت در كارگزار جهاني ثبت شود. با وجود اينكه ايران هم جزئي از اين كشورهاست ولي همان طور كه گفتيد ضرورت آن در ايران هنوز چندان احساس نمي شود. حالا در ساير كشورهايي كه بحث دامنه هاي محلي را دنبال مي كنند، قضيه چقدر جدي است؟
من وضعيت كشورهاي عربي و چين را هم پيگيري مي كنم. در آنجا اين مسئله هر چند به عنوان يك ضرورت مطرح و در مورد آن شعار داده مي شود، ولي احساس شخصي من اين است كه آنجا هم دامنه هاي محلي مسئله تعيين كننده اي در اشاعه جامعه اطلاعاتي نيست. به نظر من در بقيه كشورها هم بحث ثبت دامنه به زبان محلي فعلاً يك مسئله فرعي است.
به نظر شما رواج دامنه هاي محلي باعث نمي شود يكپارچگي و عموميت شبكه جهاني اينترنتي از بين برود و در واقع يك حالت پراكندگي به وجود بيايد؟ اگر قرار باشد سايت هاي فارسي با الفباي فارسي و سايت هاي چيني با الفباي چيني ثبت شوند، در آن صورت به نوعي اينترنت قابل دسترس براي هر كشور، به سايت هاي خودش محدود مي شود.
 البته همين الان هم مثلاً در ايران بيشتر سايت ها و وبلاگ ها به زبان فارسي هستند و فقط كساني كه فارسي بلدند، مي توانند از آنها استفاده كنند.
در ساير كشورها هم اوضاع به همين ترتيب است. مسئله فقط آدرس است. حالا اينكه محلي شدن آدرس ها در درازمدت مي تواند محدود كننده باشد يا نه مشخص خواهد شد، به طور طبيعي مي تواند محدودكننده باشد، در حدي كه حتي نتوان در مورد مثلا سايت هاي چيني كنجكاوي كرد و از آنها آماري گرفت. اما من تصور مي كنم در دراز مدت سازوکارهايي به وجود بيايد كه اگر شما دنبال چيزي باشي كه حتي نشاني آن هم به چيني باشد به هدفت برسي. مثلاً ممكن است يك بخشي در گوگل يا سايت ديگري راه اندازي شود كه همه خط هاي محلي را به هم تبديل و دامنه ها را براي كاربر شناسايي كند. از طرفي اگر اينها در كارگزار ريشه قرار گيرد، تلاقي وجود نخواهد داشت و به نحوي يكپارچگي اينترنتي از بين نمي رود. الان مقدار زيادي از سايت ها به زبان هاي محلي هستند. وقتي ضريب نفوذ اينترنت بيشتر شود محلي شدن هم پررنگ تر مي شود. هر چند همچنان يك مؤلفه جهاني در آن وجود دارد.
 شايد آن مؤلفه جهاني كه مي گوييد همين آدرس سايت ها باشد كه به شكل مشتركي به لاتين هستند. درصورتي كه آدرس ها هم به خط محلي تبديل شوند، شايد ديگر هيچ شباهتي نباشد؟
درست است. اما از طرفي الان برخي به دنبال اين هستند كه وقتي آدرسي به هر زباني ثبت شود، نظيرش يا همتاي آن به طور خودکار به حروف ديگر به آن انتقال داده شود. حالا اينكه اين نظيرسازي چطور تعريف شود، مسئله بسيار مشكلي است. اينكه نظيرسازي به صدا يا حرف يا ترجمه باشد، هركدام حالت خاصي است. اين بحثي است كه سال هاست در جريان است و هنوز به نتيجه واحدي نرسيده است.