روزنامه عصر مردم

  وجود قرآن در شعر و ادب فارسی
بخش دوم

 اثر پذیری واژگانی خود به سه شیوه وام گیری، ترجمه و برآیندسازی، انجام پذیر است:

الف) وام گیری
در این شیوه، واژه یا ترکیبی قرآنی یا حدیثی با همان ساختار عربی خود، بی هیچ دگرگونی یا با اندک دگرگونی لفظی یا معنوی، بی آن که ساختار عربی آن چندان آسیب ببیند، به زبان و ادب فارسی راه می یابد، مثلاً در بیت:
نه من از پرده تقوا به در افتادم و بس/ پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت (حافظ)
واژه تقوا واژه ای قرآنی است که با بسامد بسیار بالایی در این کتاب کریم به کار رفته است. از جمله در آیه تَزَوّدوا فإنَّ خیرالزادِ التَقوی؛
توشه برگیرید که نیکوترین توشه تقواست و از آن جا به زبان و ادب پارسی راه یافته است. و یا در بیت:
نوشته اند بر ایوان جنّه المأوی
که هر که عشوه دنیا خرید وای به وی
 (حافظ)
نیز ترکیب جنه المأوی ترکیبی قرآنی است که با همین ساختار در این آیه آمده است:
همانا که [پیامبر(ص)] باری دیگر جبرییل را دید، در سدره المنتهی که جنه المأوی نیز آنجاست.
گفتیم که این گونه اثر پذیری، گاه با اندک دگرگونی لفظی یا معنوی نیز همراه است. مثلاً واژه حور (دوشیزگان بهشتی خوش چشم) که واژه ای قرآنی است و در ساختار عربی خود جمع حوراء است و از این رو، در آیه حُور مقصورات فی الخیام؛ حوریان پرده نشین در سراپرده ها، برای آن صفت جمع آمده است، با اندک دگرگونی معنایی در شعر و زبان پارسی، مفرد پنداشته شده و هرگاه نیاز بوده، مانند بیت زیر، با نشانه جمع همراه شده است:
شکر آن را که میان من و او صلح افتاد
حوریان رقص کنان ساغر شکرانه زدند
 (حافظ)
و یا مثلاً ترکیب قرآنی کِراماً کاتبین، یعنی فرشتگان بزرگواری که شبانه روز، آدمی را می پایند و آنچه انجام می دهد، می نویسند، با اندک دگرگونی لفظی، به صورت کرام الکاتبین به شعر فارسی راه جسته است:
تو پنداری که بدگو رفت و جان برد
حسابش با کرام الکاتبین است (حافظ)
ب) ترجمه
در این شیوه، شاعر از گردانیده(ترجمه) فارسی یا پارسی شده واژه یا ترکیبی قرآنی، حدیثی بهره می گیرد. برای نمونه ترکیب
شب قدر در بیت:
آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است
   یا رب این تأثیر دولت درکدامین کوکب است
                                             (حافظ)
گردانیده فارسی ترکیب لیله القدر است که سه بار در سوره قدر به کار رفته است.
و یا ترکیب وادی ایمن در بیت:
با تو آن عهد که در وادی ایمن بستیم
همچو موسی اَرِنی گوی به میقات بریم
 (حافظ)
پارسی شده الواد الایمن است که در این آیه شریفه آمده است: «فلَمّا اَتیها نودی مِن شاطی الواد الأیمن فی البُقعَهِ المبارَکَهِ منَ الشَجَرَه اَن یا موسی اِنّی انا اللّهُ ربُ العالمین»؛ چون به سوی آن [آتش] آمد، از کرانه راست صحرا، در جایگاهی مبارک از درخت ندا برآمد: موسی! همانا که من خداوندم، پروردگار جهانیان.
ج) برآیندسازی
در این شیوه، واژه یا ترکیبی، بی آن که به همان صورت در قرآن یا حدیث آمده باشد، بر پایه مضمون آیه ای، حدیثی یا داستانی قرآنی، حدیثی ساخته می شود. به دیگر سخن، چنان واژه یا ترکیبی برآیند و بر آورده ای است از قرآن و حدیث، برای نمونه، ترکیب ید بیضا (دست سپید و نورانی) که در شعر و زبان فارسی کاربردی گسترده دارد، و در بیت:
سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار
سامری کیست که دست از ید بیضا ببرد
 (حافظ)
نیز آمده است برآیند و برآورده آیه هایی است که از معجزه دست درخشان حضرت موسی(ع) سخن می گویند، مانند آیه «و نَزَعَ یدَهُ فَاِذا هی بیضاءُ للناظرین»؛ [موسی از گریبان] دستش را برکشید، ناگهان تابان و نورافشان برتماشاگران پدیدار شد. و یا مثلاً ترکیب های آتش موسی و آتش طور در بیت های:
یعنی بیا که آتش موسی نمود گل
تا از درخت نکته توحید بشنوی
برساخته و برآیندهایی هستند از داستان آتشی که حضرت موسی(ع) در کوه طور دید و از آ ن نکته توحید شنید و گزارشی از آن در این آیه آمده است: «...آنَسَ مِِنْ جانِب الطورِ ناراً قال لأهْلِهِ امکُثُوا انّی آنَسْتُ ناراً لَعَلّی آتیکم منها بخبَرٍ اَوْ جَذْوَهٍ مِن النار...»؛ از سوی طور آتشی دید، به خانواده خود گفت: لختی درنگ کنید، من آتشی دیدم باشم که برای شما خبری یا پاره ای از آن بیاورم.
اینک نمونه ای از اثر پذیری واژگانی را با خاستگاه قرآنی آن ها می آوریم؛ با این یاد آوری که بسیاری از اسما و صفات خدا، مانند: خالق، رازق، رحمان، رحیم، هادی، ستّار، غفّار، قهّار و ... و نیز ترجمه و فارسی شده آن ها، مانند: جهان آفرین، روزی ده، رهنمای، بنده پرور، خطا پوش، بخشنده و بسیاری از اسم های خاص (اعلام) ِ قرآنی، مانند: آدم، ابراهیم(ع)، اسحاق، اسماعیل، داود، سلیمان، یعقوب، یوسف، هاروت، ماروت، یأجوج، مأجوج و ، همچنین ترکیب ها و تعبیرهایی که در پیوند با آن ها ساخته شده، مانند: گناه آدم، گلستان ابراهیم، صبر ایوب، آتش نمرود، عصای موسی(ع)، نَفَس عیسی(ع)، پیراهن یوسف، کلبه احزان، سحر بابل، سحر هاروت، کشتی نوح، عمر نوح، ملک سلیمان، نگین سلیمان و بسیاری از الفاظ واصطلاحات دینی، مانند: نماز، روزه، رکوع، سجود، وضو، حج، طواف، سعی، توبه، طهارت، ثواب، عقاب، بهشت، دوزخ، صراط، میزان، حساب، نامه اعمال، حور، قصور، غلمان، اصحاب یمین، اصحاب شمال، جام طهور، عهدالست، شراب الست و ، همه و همه، نمونه هایی از اثر پذیری واژگانی اند که به شیوه های گوناگون به زبان و ادب فارسی راه یافته اند و بسیاری از آن ها با گذشت روزگار و کاربرد بسیار، چنان در ذهن و زبان فارسی زبانان جا خوش کرده اند که نه بوی بیگانگی می دهند و نه غبار غربت می پراکنند.
چند نمونه دیگر
* بضاعت مزجاه (کالا و سرمایه اندک)
این ترکیب در بیت های بسیاری آمده، از جمله در این بیت سعدی:
مارا به جز تو در همه عالم عزیز نیست
گر رد کنی بضاعت مزجاه ور قبول
برگرفته از داستان برادران یوسف است که چون به قحط و خشکسالی گرفتار شدند، برای گرفتن آذوقه یا کالایی اندک، نزد یوسف رفتند و گفتند: «یا أیهاالعزیز مَسّنا و اَهلنا الضّروجِینا ببضاعَهٍ مُزجاهٍ»؛ ای عزیز! ما و خانواده ما را رنج بسیار رسیده است و مایه ای اندک آورده ایم.
* توبه نصوح (توبه خالص و بی بازگشت به گناه)
این ترکیب نیز که در شعر و زبان فارسی ترکیبی جا افتاده و رایج است و در بیت های بسیاری، از جمله بیت زیر آمده است:
باده نوشیم بی ریا به از آنک
به ریا توبه نصوح کنیم
پارسی شده توبهً نصوحاً است که در آیه «یا ایها الذین آمنوا تُوبوا اِلی الله تَوبه نصوحاً»؛ ای مؤمنان! به سوی خدا باز گردید و توبه کنید، توبه ای خالص و بی بازگشت، آمده است.
* روزنامه اعمال (نامه اعمال)
این ترکیب که در بیتهای زیر آمده است :
آبی به روزنامه اعمال ما فشان
بتوان مگر سترد حروف گناه از او (حافظ)
***
یکی روزنامه است مر کاره
که ان را جهاندار دادار داند
برگرفته از آیاتی است چون: و اِنّ علیکم لحافظین.کراماً کاتبین. یعلمون ما تفعلون؛ همانا شما را نویسندگانی بزرگوار می پایند که آنچه را انجام می دهید، می دانند.
* سحر مبین (جادوی آشکار)
این ترکیب رایج که در بیت های زیر نیز آمده:
جمالت معجز حسن است لیکن
حدیث غمزه ات سحر مـبین است
 (حافظ)
***
تـو در سخن، ید بیضا نموده ای خواجو
چگونه نسبت شعرت کنم به سحر مبین
پارسی شده سحر مبین است که چندین بار در قرآن از زبان کافران در برابر پیامبران و سخنان و معجزات آنان به کار رفته است، از جمله در آیه «لَیقُولُنَّ الذین کَفَروا اِنْ هذا الاّ سِحر مبینُ»؛ کافران خواهند گفت: این نیست جز جادویی آشکار.
منبع: جوان امروز