روزنامه عصر مردم

خانه کعبه قبل و بعد از اسلام
عبدالخالق روحانی

الف: کعبه، سیر تاریخی:
بیت الحرام یا بیت العتیق، نخستین خانه ای است که خداوند جهت عبادت بندگان (یا به سود بندگان) در روی زمین بنا نمود و آن را مایه حیات (به زندگی شایسته انسانی) مادی و معنوی، مردم قرار داد.  در وجه تسمیه آن گفته اند: کعبه به معنی مرتفع است، به لحاظ رفعت معنوی این بیت و یا از مکعب، بدین لحاظ که خانه کعبه مکعب است. خانه کعبه- به موجب روایات منقول از اهل بیت و نیز حسب قول ابن عباس و عطاء از مفسرین- در زمان حضرت آدم
 ابی البشر بنا گردیده است.
به شهادت آیه (ان اول بیت وضع للناس للذی ببکه) زیرا به مقتضای این آیه، کعبه مورد  نیاز مردم است پس چگونه می شود که مردم باشند و کعبه وجود نداشته باشد. دلیل واضح تر بر این مدعی این آیه مبارکه است (و اذ یرفع ابراهیم القواعد من البیت و اسماعیل) زیرا این آیه می رساند که حضرت ابراهیم بنیان گذار کعبه نبوده بلکه آن را نوسازی نموده و بنای نوین را بر شالوده و پایه های پیشین نهاده است. پس از امحاء ساختمان کعبه نخستین، همان ساختمان مجدد کعبه که به دست حضرت ابراهیم و فرزندش اسماعیل ساخته شده بود همچنان باقی بود تا آن که عمالیق و پس از آن جرهمیان آن را تجدید بنا نمودند و هنگامی که زعامت مکه به قصی بن کلاب، یکی از اجداد پیغمبر اسلام رسید (قرن دوم قبل از بعثت) کعبه را از شالوده برکند و از نو آن را با استوارترین کیفیت ممکن در آن زمان ساخت و دارالندوه را در کنارش بنا نهاد که آن خانه مرکز حکومت و محل تصمیم گیری های آنان بود. آنگاه اطراف کعبه را به شاخه های گوناگون قبیله بزرگ قریش اختصاص داد که منازلشان را در طول خانه بنا کردند آنچنان که در خانه های آنها به مسجدالحرام گشوده شد.
پنج سال پیش از بعثت رسول گرامی اسلام، سیل عظیمی در مکه اتفاق افتاد که خانه را از اساس ویران ساخت. قبایل عرب ساکن مکه به تجدید بنای آن متفق گشتند و هر قبیله بخشی از هزینه آن را تقبل نموده و معمار این بنا، «باقوم» رومی بود به همیاری درودگری از مصر و چون ساختمان کعبه به جایی رسید که می بایست حجرالاسود نصب شود، میان قبایل اختلاف پدید آمد که چه کسی و از چه قبیله ای
 بدین افتخار مفتخر گردد، سرانجام همه به اتفاق نظر، محمدبن عبداله (ص) را که آن روز به عنوان محمدامین معروف و به وفور عقل و سداد مشهور بود و آن روز 35 سال از عمر شریفش می گذشت جهت این امر برگزیدند،(1) آن حضرت ردایی بخواست و حجر را در آن بنهاد، نماینده های قبایل را فرمود هر یک گوشه ای از آن رداء گرفتند و چون به محادی موضع بلند شد خود به دست مبارک، آن را از رداء گرفته و به جای مخصوص منصوب نمود. (برخی گفته اند: خود حضرت جهت حل نزاع، این پیشنهاد بداد و مقبول افتاد) ساختمان کنونی کعبه از حیث طول و عرض و ارتفاع همان اندازه است که در آن زمان ساخته شده. در عهد زعامت عبداله بن زبیر، حصین بن نمیر در رأس سپاهی از طرف یزید بن معاویه به جنگ وی آمد و کعبه را به منجنیق بست.
بخشی از خانه منهدم گشت و جامعه کعبه و قسمتی از چوبهای داخل بنا سوخت و چون خبر مرگ یزید به حصین رسید وی به شام بازگشت و جنگ خاتمه یافت.
عبداله بن زبیر بر این شد که خانه را از اساس خراب کند و به کیفیت بهتر بسازد، دستور داد گچ بسیار نفیسی از یمن آوردند و با آن گچ خانه را بنا نمودند و حجر اسماعیل را ضمیمه بیت ساخت و در کعبه را به زمین ملحق نمود و دری را به محاذی آن از سمت غرب بگشود و ارتفاع آن را بیست و هفت ذراع کرد و چون کار ساختمان به انجام رسید آن را به مشک و عنبر بیندود و جامه دیبا بر آن بپوشانید و سرانجام در 17 رجب 64 ه.ق کار به اتمام رسید. اما هنگامی که حجاج بن یوسف از سوی عبدالملک مروان به نبرد عبداله آمد و کار جنگ به شکست عبداله و کشته شدن وی انجامید، عبدالملک حجاج را فرمان داد که کعبه را از حیث طول و عرض و ارتفاع به حال نخست که در عهد قریش بود برگرداند و در سمت مغرب را مسدود سازد و او به دستور عمل نمود. سلطان سلیمان عثمانی به سال 960 سقف آن را تجدید نمود و به سال 1021 ه.ق سلطان احمد عثمانی با اندک مرمتی آن را تجدید نمود و چون به سال 1039ه.ق سیل، دیوارهای شمالی و شرقی و غربی را خراب نمود سلطان مراد چهارم آن را تعمیر کرد. ارتفاع کعبه 16 متر و طول ضلع شرقی و غربی 12 متر و ارتفاع در کعبه از زمین، دو متر است. در سال 1273 ه.ق سلطان عبدالمجید عثمانی ناودانی از طلا به کعبه هدیه کرد که هم اکنون موجود و منصوب است.
ب: کعبه قبل از اسلام(2)
این خانه را میان اقوام و ملل و پیروان ادیان، مکان و منزلتی خاص داشته و احترامی که عرب پیش از اسلام برای آن قائل بوده برای هیچ معبدی قائل نبوده چون آن را خانه خدا می دانستند. شگفت این که قدمت بنا و سابقه درخشان بانی آن، فارسیان و هندویان و یهود و نصاری را نیز به تعظیم و تکریم این خانه برمی انگیخته است. هندویان می گفته اند روح سبغا (که یکی از سه اقنوم بوداست) در حجرالاسود حلول نموده. مائیه ها که ستاره پرست بودند و نیز کلدانیان آن را یکی از هفت خانه مقدس می شمردند. فارسیان - جز مائیه - بدین عقیده که روح هرمز در آن حلول نموده آن را تقدیس می نمودند و به حج این خانه می آمدند و جهودان بر دین ابراهیم (ع) کعبه را احترام می نهادند و به کنارش خدای را عبادت می کردند، عربها 360 بت بر کعبه نصب کرده بودند و گویند: نخستین کسی که کعبه را محل بتها قرار داد، عمرو بن لحی زعیم قبیله خزاعه بود و چون رسول خدا(ص) مکه را فتح کرد بتها را سرنگون ساخت و خانه را برای طائنان از لوث بتان تطهیر نمود. عربها سه ماه حج (شوال - ذیقعده و ذیحجه) و ماه رجب (جهت عمره مفرده) را احترام ویژه دادند و چهار ماه ذیقعه و ذیحجه و محرم و رجب را ماههای حرام می گفتند و قتال و جدال را تعطیل می کردند. کعبه در سال دوم، هجرت قبله مسلمین گشت و پیش از آن به سمت بین المقدس نماز می گذاردند.
کعبه اولین نقطه کره زمین:
قرآن در آیه 96 سوره آل عمران می فرماید:
«هر آیینه نخستین خانه ای که برای (پرستش) مردم نهاده شده همان است که در بکه (محل ازدحام جایگاه کعبه در مکه) می باشد که بابرکت است و جهانیان را راهنماست».
از حضرت امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمودند:
اول بقعه ای که از زمین خلق شد کعبه بود، پس کشیده شد زمین از زیر آن.
در تفسیر المیزان جلد 6 ص 261 از امام صادق روایت می کند که فرمود جای خانه (محل کعبه) «بکه» و خود شهر «مکه» نام دارد.(3)
در تفسیر جامع هم همچنین(4) آمده است.
در کافی زیر همین آیه حضرت باقر علیه السلام روایت فرمود:
«هنگامی که اراده فرمود خداوند زمین را ایجاد نماید. امر فرمود: باد بر آب بوزد (موجی پدیدار شد) و کفی از آن تولید گردید و آن کف را در محل کعبه جمع نمود و به صورت کوهی در آورد و از آن کوه زمین را بگسترانید».
از متن روایت استفاده می شود که احتمالاً مفهوم ایجاد زمین به معنای ایجاد خشکی زمین باشد. به هر حال طبق روایات مسئله دحو الارض یا بسط یافتن زمین از زیر کعبه در روایات شیعه نقل شده است.(5)
محل کعبه:
محل کعبه در روایات به شکل ویژه ای اشاره شده است.
امام صادق (ع) فرمودند:
خداوند از هر چیز، چیزی برگزید و از زمین جایگاه کعبه را اختیار کرد.(6)
امام باقر علیه السلام فرمودند: خداوند هیچ سرزمینی را محبوب تر
 از کعبه نیافرید پس با دست، اشاره به کعبه کرد و فرمود: هیچ سرزمینی نزد خداوند گرامی تر از کعبه نیست.(7)
در تفسیر روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن(8) نیز (تفسیر ابوالفتح رازی، جلد 4، ص 438) آمده است.
«خالد بن عرعره از امیرالمؤمنین پرسید که این خانه ای است که در زمین بنهادند؟»
فرمود: نه پس قوم نوح و عاد و ثمود کجا بودند ولکن اول خانه ای که در آن برکت نهادند این خانه است.
 در این روایت خالد بن عرعره اشاره به بنا و ساختمان کعبه کرده است (نه موضع کعبه) و سؤال نموده و امیرالمؤمنین بنای آن زمان کعبه را کهن ترین معرفی نکرده اند. بلکه با اشاره به قوم نوح و ثمود، مقدم بودن آثار این دو قوم را خاطرنشان کرده اند و چنانچه در ابتدای مطلب ذکر شد سابقه کعبه به پیش از زمان حضرت ابراهیم (ع) باز می گردد.
   در تفسیر ابوالفتح آمده است:
یکی از مسایلی که یهودیان از امیرالمؤمنین پرسیدند این بود که گفتند: ما را از اول سنگی که بر روی زمین بنهادند آگاه کن و خبر ده؟
   امام علی (ع) فرمود: شما یهودیان می گویید که آن سنگ در بنای بیت المقدس است ولی شما دروغ می گویید اول سنگی که بر زمین بنهادند حجرالاسود بود و...
کعبه که امروز قبله مسلمانان عالم است دارای ویژگیهای ماورائی و یگانه ای است که شأن قبله بودن و شرافت توجه همه انبیاء و اولیاء را دارد.
آیت الله جوادی آملی در کتاب صهبای حج(9) و تحت عنوان قبله، در بعد تغییرناپذیر کعبه آورده است:
«بعضی از بزرگان این نکته ظریف  را نیز یادآور شده اند که خود کعبه قبله نیست استاد ما آیت الله العظمی محمد داماد (قدس سره) مکرر می فرمود: خود کعبه قبله نیست بلکه آن فضا و بُعد خاص غیر قابل تفسیر و تبدیل که براساس روایت معصوم(10) از اعماق زمین تا اوج آسمان هفتم امتداد دارد قبله است و این بیت در جای قبله قرار گرفته است».
پس فضا و بُعد کعبه یک فضا و بُعد ویژه است، در کل عالم، که در زمین به این شکل چهارگوش، انسان آن را مشاهده می کند.
در کتاب ترجمه تفسیر مجمع البیان(11) ج 2، ص 37 آمده است.
علت این که بیت الحرام نامیده می شود این است که بر مشرکین حرام است که داخل آن گردند. از امام صادق علیه السلام بدین مضمون روایت شده است:(12)
«خانه کعبه را به این علت کعبه می نامند که شکل آن چهارگوش است و جهت مربع بودن آن این است که در محاذات بیت المعمور(13) که در آسمان واقع گردیده و دارای شکل مربع می باشد قرار گرفته است. شکل بیت المعمور نیز بدین جهت مربع است که در محاذات عرش که دارای شکل مربع می باشد واقع گردیده و عرش نیز از آن نظر مربع است که هر یک از گوشه های آن اشاره به یکی از چهار کلمه سبحان الله، الحمدالله، لااله الا الله والله اکبر می باشد».
    مطرح کردن این مفاهیم در این جا بدین خاطر است که بدانیم کعبه پیوستگی شایان توجهی با اساس خلقت خداوندی دارد و هر برداشتی از سرگذشت و تاریخچه کعبه باید ناظر به این حقایق و معانی ماورائی و واقعی آن باشد. اگر در یک نگاه تاریخی، این گونه مفاهیم حداقل به صورت حاشیه ای مطرح نشود، دیدگاه ناقصی
(و بعضاً اشتباهی) در پایان حاصل می شود که بیشتر به نظر مستشرقین شبیه است تا واقعیات برخاسته از وحی.
لذا آگاهی از این ابعاد معنوی - تاریخی و تبیین آن جزء آموزه های
 ائمه شیعه (صلوات علیهم اجمعین) بوده و به تبع در راستای موضوع این نوشتار می باشد.
تا اینجا به وجود کعبه قبل از احیاء و تجدید بنای آن توسط حضرت ابراهیم پی بردیم اکنون به ابتدای حضور انسان در زمین یعنی دوران حضرت آدم توجه می کنیم.
در کتاب عقاید اسلام در قرآن کریم(14)، نوشته علامه عسکری پس از  تفسیر آیات قرآن پیرامون حضرت آدم و سیره و زندگانی اولین پیامبر خدا اشاره کرده و می نویسد:
«از جمله اموری که در شریعت او (آدم علیه السلام) آمده بود، حج و طواف گرد کعبه بوده است».
در کتاب اخبارالزمان آمده است:
هنگامی که خداوند مرگ آدم را اراده فرمود به وی فرمان داد تا وصیت خود را به فرزندش شیث (وصی حضرت آدم) بسپارد و همه علوم و دانشی را که به وی آموخته شده بود به او بیاموزد و خداوند شیث را فرمان داد تا خانه کعبه را بسازد (ترمیم کند) و حج و عمره به جای آورد.
در کتاب مرات الزمان آمده است:
هنگامی که آدم از دنیا رفت شیث به مکه آمد و حج و عمره بگذارد و خانه کعبه را که فرسوده شده بود تجدید بنا کرد و...
این بود شمه ای از نوشتارهای تاریخی که در کتاب عقاید اسلام در قرآن کریم جلد سوم صفحه 54 تا 64 ذکر شده است.
اکنون آغاز بنای کعبه و آثار آن را جستجو می کنیم.
در کتاب حج البیت تألیف آیت الله حاج شیخ محمد جواد آیت اللهی
 در صفحه 6 آمده است: «در حدیث آمده که خدای عزوجل قبل از آفرینش آدم و حوا امر فرمود فرشتگان را، شاید مراد ملائکه موکل زمین باشد که دور آن قطعه از زمین (بکه) طواف کنند و این روش جاری بود تا زمانی که آدم صفی الله بر کوه صفا و حواء طاهره به کوه مروه در نزدیک بکه، نزول کردند و ایشان نیز به وحی الهی مأمور به طواف دور آن قطعه از زمین شدند و در آنجا می آرمیدند تا خداوند به جبرئیل فرمود ارکان خانه من را برای فرشتگان و سپس برای فرزندان آدم بساز و بالا بیاور سپس جبرئیل...»
در کتاب صهبای حج نوشته آیت الله جوادی آملی نیز تحت عنوان شرافت کعبه بر بیت المقدس آمده است
در شرف کعبه همین بس که امر کننده به ساختن آن ذات اقدس جلیل و مهندس آن جبرئیل و... است
این که کعبه از ابتدای حضور آدم ساخته شده و آدم نیز بیت الله الحرام
 را و معماری آن و عبادت در آن را درک کرده نکته ای مهم است.
  در زبان شیوای امیرالمؤمنین امام علی (ع) در نهج البلاغه در خطبه قاصعه(15) آمده است:
«آیا مشاهده نمی کنید که همانا خداوند سبحان، انسان های پیشین از آدم علیه السلام تا آیندگان این جهان را با سنگ هایی در مکه آزمایش کرد که نه زیان می رسانند و نه نفعی دارند، نه می بینند و نه می شنوند، این سنگها را خانه محترم خود قرار داده و آن را عامل پایداری مردم گردانید. سپس کعبه را در سنگلاخ ترین مکان ها،
بی گیاه ترین زمین ها و کم فاصله ترین دره ها در میان کوه های خشن با سنگریزه های فراوان و  چشمه های کم آب و آبادی های از هم دور، قرار داد که نه شتر، نه اسب، نه گاو و گوسفند هیچ کدام در آن سرزمین آسایش ندارند.
سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد که به سوی کعبه برگردند و آن را مرکز اجتماع و سر منزل مقصود و باراندازشان گردانند. تا مردم با عشق قلب ها به سرعت از میان فلات ها و دشتهای دور، و از درون شهرها و روستاها، دره های عمیق و جزایر از هم پراکنده دریاها به مکه روی آورند. شانه های خود را بجنبانند و گرداگرد کعبه لااله الاالله بر زبان جاری و در اطراف خانه طواف کنند».
اکثر انبیاء یا جمیع انبیاء حج خانه خدا را به جای آوردند و نزدیک به 200 پیامبر و وصی، عمر شریفشان در مکه به پایان رسیده و در حجر اسماعیل مدفونند.
از حضرت صادق علیه السلام سؤال شد آیا قبل از بعثت پیغمبر ما حج بوده؟
فرمود: بلی و تصدیق آن در قرآن است. سخن حضرت شعیب در هنگام ازدواج حضرت موسی که گفت:(16)
«علی ان تاجرنی ثمانی حجج» و نفرمود ثمانی سنین و همانا آدم و نوح حج کردند و سلیمان بن داود حج کرد... و همچنین موسی حج به جا آورد در حالی که بر شتر سرخی سوار بود و می گفت: لبیک لبیک... 

پی نویس:
1 -تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ج 2 صفحه 554
           2 -المعارف و المعاریف، سیدمصطفی حسینی دشتی، ج 8، ص 523
    3 - تفسیر المیزان- نوشته علامه سید محمدحسین طباطبایی، بحث روایتی، جلد 6، ص 261
4 -تفسیر جامع، سیدابراهیم بروجردی، ج 1، ص 452
5 -در بعضی از منابع اسلامی در روز دحو الارض 25 ذیقعده تعیین شده و آداب و ادعیه ای در آن روز مستحب است. دشمنان خط انبیاء و مفاهیم واقعی دین، با نشر اوهام و خرافات در ادیان گذشته و حتی امروز آموزه های انبیاء را غیر قابل استفاده و فهم جلوه داده و می دهند لکن مکتب اهل بیت منزه از هر نسبت نارواست و حقانیت آن مانند خورشید و آفتاب است.آفتاب آمد دلیل آفتاب
6 -وسایل الشیعه، ج 9، ص 343
7 -وسایل الشیعه، ج 9، ص 363
8 - تفسیر روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن نوشته دانشمند کبیر شیعه ابوالفتح رازی ج 2- ص 438
9 -صهبای حج- مؤلف آیت الله جوادی آملی- تنظیم و ویرایش حجت الاسلام حسن واعظی محمدی - ناشر مرکز نشر اسراء
10 -روایت مذکور در وسایل الشیعه، ج 3-ص 247 بیان شده است.
  11 -تفسیر مجمع البیان، ج 2- ص 37
12 -عین روایت در کتاب بحارالانوار علامه مجلسی (ره) جلد 96 ص 57 آمده است.
13 -در قرآن کریم در سوره نجم به بیت المعمور قسم یاد شده است.
    14 -کتاب عقاید اسلام در قرآن تألیف علامه عسکری
15 -نهج البلاغه، خطبه 192، ترجمه محمد دشتی- بند 53 (معجم)
   16 -سوره قصص آیه 27