روزنامه عصر مردم

داستان موسیقی ایران، داستانی است پر فراز و نشیب و در این میانه آنچه ما را به مبدأ پیدایش این هنر نزدیک می­کند، کشف نی­های استخوانی مربوط به هزاره­های قبل از میلاد است که در نوع خود ابتدایی ترین و اولین نمونه­های ساز­های موسیقی محسوب می­شود.
اطلاعاتی که شاهنامه از ابزارهای موسیقی دوران های تاریخی و اسلامی به ما منتقل می­کند به مراتب بیشتر از سایر منابع تاریخی است زیرا، فردوسی با توجه به سرایش شاهنامه در وزن حماسی برای پیروزی ایرانیان، سازهای شاد و مناسب و در جنگ ها، موسیقی عزا و سوگ ها را به کار می­برد. در مقاله پیش رو اشاراتی به موسیقی در دوره­های هخامنشی، ساسانی و اشکانیان و موسیقی در دوران معاصر و موسیقی فولکلوری شده ­است:
مقدمه
موسیقی اقوام و ملل مختلف در قالب ملی و بومی بر اساس قواعد و مقررات خاصی تشکیل می­شود. حوادث تاریخی، انقلاب­ها و تمدن­ها، در پی ریزی مبانی موسیقی ملی و بومی سهم بسزایی دارند. موسیقی نماینده ذوق خدادادی و اندیشه مردم دنیای کهن و از هنرهای زیبا و نخستین جهان است که حتی پیش از آفرینش بشر به صورت صدای ریزش آب جویباران و آبشارها و زمزمه باد و حرکت برگ درختان و آهنگ دلنواز پرندگان خوشخوان و مانند آنها، جلوه­گری می­کرده است.
آنگاه که بشر آفریده شد، طی صدها هزار سال عمر و پیمودن مراحل اولیه و ابتدایی تمدن، همگام با به وجود آوردن زبان و واژه و به کار بردن آن، در اثر هوش و غریزه فطری و خدادادی و انگیزه طبیعی، از نغمه­ها و آوای طبیعی به وسیله حنجره و سازهای گوناگون موسیقی تقلید کرد و این هنر زیبا را بوجود آورد. سازهای موسیقی اولیه بشر محدود بوده به شاخ و پوست و صدف و عاج حیوانات و
زه کمان و خیزران که اسباب و ادواتی شبیه طبل و نی و شیپور و سنج و زنگ ساخته­اند. «تاریخ علم:101»
تاریخ موسیقی ایران
بحث درباره تاریخ موسیقی ایران را می­توان به چند دوره تقسیم کرد:
دوران باستانی: که شامل سلسله­های ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی می­شود. بخشی نیز مربوط به قبل از سلسله­ها در تمدن ایلام و بخشی در زمان پیش از تاریخ یا اساتیری است «تاریخ مختصر موسیقی ایران:23»
عصر اساتیری: به دوران پیش از تاریخ برمی­گردد. به علت قدمت زیاد داده­ها کمی از این دوران موجود است. از نظر باستان شناسی، مهر یا نشان چغامیش جزو معدود آثاری است که مربوط به این دوران است. در مورد این دوران می­توان به شاهنامه فردوسی نیز رجوع کرد که در آن از ساخت ساز و علاقه شخصیت­های باستانی و اساتیری نسبت به ساز­هایی چون سرنا صحبت شده است. «تاریخ مختصر موسیقی ایران:23»
دوره ایلامیان: ایلامی­ها ساکنان سرزمین و استان خوزستان، سازی شبیه به سنتور داشته­اند و در آثار آنها دو نمونه از دسته نوازندگان و سرایندگان دیده شده است. با استفاده از شواهد کاویده شده مانند تندیس کشف شده در ساسا، سوابق موسیقی به خوبی به دوران  امپراتوری ایلامی برمی­گردد. اما به طور مشهود، اطلاعات کمی در خصوص موسیقی این دوره در دسترس است. تنها استثناء ابزار باقی مانده موسیقی شبیه گیتار­ها، عود­ها و فلوت­هایی که ابداع و نواخته شده، می باشند. «تاریخ موسیقی ایران:56»
مادها:  داده­ها در مورد موسیقی در زمان حکومت ماد، آنقدر ناکافی است که جز گفتارهای «هرودت» مورخ یونانی، سندی نمی­توان یافت، که او هم از نیایش­های زرتشتیان نیز شاهد هستیم که متون شعرگونه گات­ها را با آهنگ می­خواندند. مهم ترین موسیقی آن دوران، نغمات موسیقایی گات بوده است. «موسیقی ایران از آغاز تا امروز:21»
موسیقی در دوره هخامنشی
در سلسله هخامنشیان سه نوع موسیقی مذهبی، بزمی و رزمی با استفاده از ابزاری مانند طبل و شیپور متداول بوده است «کورش نامه:83»
هردوت در تاریخ خود درباره مراسم مذهبی ایرانیان می­نویسد: «ایرانیان برای تقدیم نذر و قربانی به خدا و مقدسات مذهبی، آتش مذهبی روشن می­کنند. یکی از موبدان حاضر می­شود و سرودی مذهبی می­سراید» این سخنان می­رساند که موسیقی در مراسم مذهبی و آداب رزم و زندگی اجتماعی ایرانیان قدیم، سهمی به سزا داشته است. «ایرانشهر:837»
ایرانیان دوره هخامنشی یک قسم موسیقی مخصوص برای جنگ داشته­اند که بی­شک در تحریک احساسات سپاهان موثر بوده و سازهای موسیقی رزمی آنها از قبیل شیپور و طبل نیز در این هنگام به کار می­رفته و سرودهای رزمی در برانگیختن حس شجاعت و دلیری سربازان و کامیابی آنها در میدان نبرد وسیله خوبی بوده است. ضمناً از بیانات «گزنفون» معلوم می­شود همان طور که ایرانیان موسیقی مخصوصی برای میدان جنگ و ستیزه داشته­اند، بی شک آنقدر­ها با موسیقی آشنا بوده­اند که برای مواقع فراغت و تفریح نیز موسیقی دیگری داشته باشند.
«کورش نامه:154»
اشکانیان: در دوره اشکانیان چون حوادث و رویدادهای تاریخی را ثبت نکرده­اند، حتی در مورد نام نخستین پادشاه آنان و مدت سلطنتش اختلاف نظر عجیبی وجود دارد. پس براین اساس طبیعی است که از مظاهر تمدن، فرهنگ و هنر
به ویژه موسیقی که در زندگی فردی و اجتماعی آنان حضور داشته است، اطلاعات کافی در اختیار نباشد. در کتاب تاریخ ایران باستان می­خوانیم:
«از منابع پارتی همین قدر می­توان گفت که یک نوع موسیقی داشته­اند ولی از سازهای موسیقی پیداست که موسیقی شان خشن بوده زیرا در ضیافت­ها فقط نی و سنتور می­زدند. « ایران باستان:2699»
آقای «یان دپیکا» در کتاب تاریخ ادبیات ایران به موضوع دیگری اشاره می­کند و می­نویسد: «در دوران اشکانی، آموزش نوای خوش، یکی از مواد آموزشی دبیرستان­های ایرانی بوده است.»
«تاریخ ادبیات ایران ص 92»
موسیقی ایران در عهد ساسانیان
 نخستین شناخت ما از موسیقی علمی ایران قدیم به هزار و چهار صد سال پیش، یعنی دوره ساسانی می­رسد. موسیقی این دوره را می­توان ریشه موسیقی ایران پس از اسلام و موسیقی کشورهای خاورمیانه دانست.
مدارک بسیاری روشن می­سازد که در دوره ساسانیان موسیقی ایران بسیار غنی بوده و در جامعه مقامی بس شایسته داشته است. چنان که در آیین مزدک که در زمان قباد ساسانی ظهور کرد، موسیقی به عنوان یکی از نیروهای معنوی چهارگانه شعور، عقل، حافظه و شادی جلوه گر می­شود. این چهار نیرو به دستیاری شش وزیر امور عالم را اداره می­کنند و وزیران میان دوازده روح در حرکتند که یکی از آنها «خواننده» و «سراینده» موسیقی است. احراز این مقام در تشکیلات آسمانی آیین مزدک نشانه آن است که موسیقی، در زندگی روزانه مردم جزو احتیاجات روحی به شمار می­رفته و مورد علاقه همگان بوده است.
همچنین شواهدی در دست است که موسیقی­دانان، خوانندگان و نوازندگان در دربارها و نزد شاهان و شاهزادگان ساسانی مقامی ارجمند داشته­اند، چنان که به هنگام افتتاح سدی بر رودخانه دجله، موسیقیدانان هم ردیف فرمانداران «ساتراپها» از جانب خسرو پرویز دعوت شدند. «ایرانشهر:217»
در میان پادشاهان ساسانی بهرام گور و خسرو انوشیروان به موسیقی بیش از حد توجه داشته­اند «خدمات ایران به اسلام: 249»
اوج هنر موسیقی ایران قبل از اسلام مربوط به زمان پادشاهی خسرو پرویز ساسانی است. در طاق بستان کرمانشاه روز شکار خسرو پرویز در رودخانه­ها تصویر شده است که می­توان در آن نیز گروه­های چنگ نواز را دید. «خدمات ایرانیان به اسلام: 251»
علاقه شاهان ساسانی به موسیقی و مجالس بزم، از روایات تاریخ نویسان و گویندگان از روی نقوشی که بر روی ظرف­های سیمین کنده کاری شده و موزائیک­های پیدا شده در شاپور کازرون و گچبری­های یافته شده در روی نقوش  برجسته کاملاً نمودار می­باشد.
روی ظروف سیمین عهد ساسانی گاهی صحنه­های جالب زیبایی از مجلس شکار بزم و موسیقی حکاکی شده است. «ایران در زمان ساسانیان: 344»
الحان موسیقی در زمان ساسانیان بسیار بوده و از آنها نام­هایی به جا مانده است و اغلب کتاب­های شعر و ادب و موسیقی فارسی و عربی پر از اصطلاح موسیقی و نام آهنگ­های ساسانی است.
این الحان برخی به نام گنج­های سلاطین: «گنج شایگان» و «گنج بادآورد» و برخی مربوط به وقایع تاریخی: «کین سیاوش» و برخی به نام اعیاد و ایام مشهور پارسیان: «نوروز بزرگ» و «مهرگان» و امثال این­ها خوانده می­شد و برخی هم دارای نام­های پراکنده دیگری بوده­اند. «خدمات ایرانیان به اسلام: 252»
«ابن خلدون» در کتاب مقدمه خود آورده است: «پارسیان به موسیقی میلی فراوان داشته و موسیقی در میان آنان رواج فراوانی داشت و پادشاهان بدان توجهی خاص می­کردند. موسیقیدانان را در دربار سلاطین ایرانی منزلتی ارجمند بود. در زمان ساسانیان موسیقی ایران ترقی کرد، زیرا موسیقیدانان و نوازندگان را پادشاهان ساسانی بسیار نوازش می­کردند. اردشیر اول بین طبقات مردم برای موسیقیدانان درجه­ای خاص معین کرد. بهرام گور مقام آنها را بالاتر برد و حتی در زمان او چند موسیقیدان از هندوستان به ایران آمدند و به همین جهت موسیقی هندی در ایران راه پیدا کرد. «مقدمه ابن خلدون: 158»
انوشیروان ساسانی در رعایت قانون و حقوق هنرمندان سعی آشکار داشت. بهرام گور خود چکامه سرایی چیره دست بود. بهرام گروه زیادی از این هنرپیشگان و موسیقیدانان را به نام «لولی» از هندوستان خواست و در نقاط مختلف کشور پراکنده ساخت. عصر طلایی موسیقی ساسانیان را در دوره سلطنت خسرو پرویز باید دانست. موسیقی در زمان وی به نهایت درجه ترقی خود رسید و تشویق­های خسرو پرویز از صاحبان ذوق و دادن جایزه زیاد باعث شد این صنعت در آن زمان رواج یابد و موسیقیدانهای مشهوری مانند «نکیسا» و «باربد» به وجود آمدند.
با تشویق و حمایت دربار ساسانی از موسیقیدانها، مردم نیز به تدریج علاقه­مند به موسیقی شدند، به طوری که در این دوره موسیقیدانان از رفاه و احترام بسیاری برخوردار بودند.  «موسیقی ایران: 205»
بعد از ظهور اسلام، از جمله موسیقیدان های ایرانی یکی نشیط فارسی است. نشیط از ایران به عربستان مسافرت کرد و اصول موسیقی را به اعراب آموخت. « تاریخ نهضت­های فکری ایرانیان 347» 
یکی دیگر از موسیقیدانان ایرانی به نام «مسلم بن محرز» تحولی در موسیقی ایجاد کرد و نخستین مکتب علمی را به وجود آورد. مسلم ترکیب  توالی اصوات را در فواصل مطبوع درجه سوم، چهارم، پنجم پذیرفت و در آوازهایی که به عنوان غزل خوانده می­شود تغییراتی داد و به جای دو بیتی که با آهنگ یکنواخت تکرار می­شد، چهار بیتی یا رباعیات را معمول کرد. «تاریخ موسیقی:21»
ادامه دارد...