فارس در عصر قاجار
تألیف حسن امداد
انتشارات نوید شیراز- 816 صفحه- 11500 تومان
نقد از: امین فقیری

استاد امداد خدمات بی شماری نسبت به زادگاه خود شیراز انجام داده است. تألیفات او خود نشانگر این مسئله است. خوی معلمی او وسعت نظر بی نظیری نصیب او ساخته است. او خوانندگان خود را شاگردان تیزهوشی می داند که علاوه بر دانسته های خود می خواهند باز هم بیشتر و بیشتر بدانند. تعصب خاص او نسبت به فارس و فارسی زبانزد است به گونه ای که کوچکترین اسائه ادبی را نسبت به بزرگان این خطه تحمل
 نمی کند. کتابی که در رد نوشته ناصر پورپیرار درباره سعدی نوشت خود بیانگر این مسئله است. پورپیرار راست و دروغ نسبت هایی به سعدی این شاعر و نویسنده پرآوازه داده بود که انسان را به یاد آدمیزاده ای می انداخت که در چاه زمزم ادرار کرده بود. استاد امداد با دلایلی منطقی تا آنجایی که واژگان اجازه می داد با ادبی خاص و مخصوص به خود این تره هات را پاسخ گفته بود.
اینک کتاب سترگ و گرانقدری در دست ما است که بی گمان استاد امداد را سالها به عرقریزان روح وا داشته است. حدود نهصد صفحه درباره فارس معاصر، یعنی از به قدرت رسیدن سلسله قاجار تا ابتدای زمان رضاشاه پهلوی. تدوین و تنظیم و نگارش این کتاب کاری است کارستان که مرد ِمرد می خواهد. کسی که عاشق باشد و در راه طلب خود خستگی ها را به هیچ انگارد کسی که خود شیرازی باشد یا فارسی، قدر زحمت استاد را بهتر می داند. چرا که در این کتاب انسان به مطالبی برخورد می کند که نمی دانسته یا در مورد خانواده های تأثیرگذار (چه تأثیر مثبت یا منفی) اطلاعات ذیقیمتی کسب
می کند. گویی استاد امداد پرده ای را از مقابل چشمان خواننده کنار می زند و او را با واقعیت تلخ روزگاری که چندان هم از آن نگذشته است آشنا می کند.
معلوم است که هدف نهایی مؤلف کتاب تاریخ معاصر است، اما در داستان پهناوری چون فارس که به خاطر هم مرز بودن با خلیج فارس مورد هجوم و تاخت و تاز بیگانگان طماع بود، حکایت کسانی است که حب وطن ندارند و خود را به دامان آنها انداخته و دستشان را به خون مردم آلوده اند.
امروزه با دیدی که وسایل ارتباط جمعی به ما داده اند می توان به قضاوت درستی از افعال و کردار مردم، یا حتی دولتمردان رسید. ما به خوبی می توانیم سره را از ناسره تشخیص دهیم چون از چپ و راست هر رویدادی تفسیر می شود، اما در این صد و اندی سال
 مردم باید چگونه به راه صواب قدم می گذاشته اند در صورتی که آنها راهنمایی نداشته اند. اگر واعظی درد وطن داشت مردم را نسبت به حوادث آگاه می کرد، یا بزرگان شهر در جلسات خود به نتایجی می رسیدند که مقرر می شد مردم را به هر وسیله که می توانند آگاه کنند.
در طول کتاب از نابودی و ظلمی می شنویم که بر آزادیخواهان می رود. هر کس که درست می اندیشد و وابسته به قدرتهای غربی مخصوصاً انگلستان نیست محکوم به فناست، آن هم با شنیع ترین تهمت ها و وابستگی ها.
استاد امداد در مقدمه خود می نویسد: در آغاز بر آن بودم که وقایع فارس را از سال 1300ه.ق که پایان وقایع نگاری در فارس نامه ناصری است تا انقراض قاجاریه بنگارم تا ذیلی بر آن کتاب مستطاب باشد. هنگام جمع آوری منابع و مدارک لازم متوجه شدم که خاطرات بعضی از رجال، گزارش های سفیران و جهانگردان خارجی که در سال های اخیر منتشر شده، اغلب شامل وقایعی است که در فارسنامه ذکری از آنها نرفته است و مؤلف فارسنامه دسترسی به آن کتابها نداشته است. بر آن شدم که وقایع فارس را از چگونگی تشکیل دولت قاجاریه تا بر افتادن آن دولت، به رشته تحریر درآورم. به این ترتیب که آنچه در فارسنامه آمده به اختصار و آنچه نیامده، به تفصیل ذکر کنم.»
استاد امداد در این راه به حق داد سخن گفته اند. ممکن است کسانی که به تاریخ علاقمندند غرق شدن قلم ایشان را در تاریخ قاجاریه، مخصوصاً در جاهایی که چندان ارتباطی با فارس در میان نیست نپسندند که می توان به این فصول اشاره کرد: پیشینه ایل قاجار، وقایع بعد از کشته شدن آقا محمدخان، وقایع اصفهان بعد از مرگ فتحعلی شاه،
 سلطنت ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و سلطنت محمدعلی شاه.
نگارنده فکر می کند نه اینکه این فصول لازم نباشد اما بایستی بیشتر به فارس بپردازیم. در حقیقت ما با تاریخ ایران روبروییم نه فقط فارس تنها، اما این مهم در اکثر قریب به اتفاق فصول دیگر نمود عینی دارد و ما به خوبی از اوضاع و احوال فارسیان و رجال مشهور فارسی در زیر ساخت تاریخ این استان پهناور آگاهی پیدا می کنیم که جای تشکر و امتنان دارد؛ چرا که پرده های بی شماری از مقابل دیدگان خواننده کنار
می رود. خلق و خو و شخصیت و منش سیاسی رجال فارسی دوره قاجار به خوبی نموده می شود. مخصوصاً در خدمت و خیانت آنان این خود بزرگترین انگیزه و خدمت استاد امداد بوده است. از فصول جالب کتاب مطالب و اطلاعات راجع به فرقه بهائیه و فراز و نشیب عشایر فارس و رشادت های لطفعلی خان زند است. اگر مؤلف کتاب می خواست مو به مو به تاریخ فارس بپردازد باید کتابی را در سه جلد تدارک می دید با سه برابر صفحه های این کتاب، در هر صورت کتاب فوق العاده مؤثر است. استاد امداد رنج فراوانی را به پای آن برده است. خواندن این کتاب تکلیفی برای هر فرد فارسی است تا گذشته خود را به خوبی بشناسند و بداند که هیچگاه این سرزمین از «مرد» به مفهوم عالی کلمه خالی نبوده است. آنچنانکه زنان نیز چند بار با خیزش های خود حکومتیان را به انفعال وا می داشته اند.از دیگر امتیازهای فراوان کتاب، یکی هم چاپ عکسهای منحصر به فرد است که مؤلف محترم یا خود داشته یا از دیگران به عاریه گرفته که این خود بر غنای کتاب افزوده است.با آرزوی سلامتی و نشاط برای استاد امداد و تداوم خدمات فرهنگی ایشان به این سرزمین پاک و مردخیز و داریوش نویدگویی که عشق او به فارس و فارسیان زبانزد است.


مکتب های داستان نویسی در ایران
نوشته: قهرمان شیری
نشر چشمه- 344 صفحه - 5500 تومان

تاکنون در مورد داستان نویسی کتابهای متعددی تألیف شده که بعضی از آنها فقط به قصد آموزش به بازار عرضه شده است و می توان چند کتاب از نشر مرکز را نام برد با عناوین شیوۀ تحلیل رمان نوشتۀ جان پِک، واقعیت نویسنده نوشتۀ ماریو بارگاس یوسا، عناصر داستان نوشتۀ رابرت اسکولز، رمانس نوشتۀ جیلین بیر، مبانی داستان کوتاه نوشتۀ مصطفی مستور، داستان کوتاه نوشتۀ یان رید، درام نوشتۀ س.و.داوسن، پیدایش رمان فارسی اثر عبدالعلی دست غیب (انتشارات نوید شیراز)، در باب داستان نوشتۀ ریچارد کرنی (نشر ققنوس)، روایت داستان و تئوری های پایه ای داستان نویسی اثر محمود فلکی (نشر بازتاب نگار)، هنر رمان نوشتۀ میلان کوندرا (نشر گفتار)، جنبه های رمان نوشتۀ ادوارد مورگان فوستر (نشر نگاه)، حاصل عمر نوشتۀ سامرست موام (نشر کتاب جیبی)،
هنر داستان نویسی اثر ابراهیم یونسی، درسهایی درباره داستان نویسی نوشتۀ لئونارد بیشاب و...
اخیراً نشر چشمه همتی چشمگیر درباره چاپ کتابهای مربوط به داستان نویسی از خود نشان داده است که می توان از کتاب پرارزش صد سال داستان نویسی و فرهنگ داستان نویسان ایران از محقق و پژوهشگر صمیمی و خستگی ناپذیر، حسن میر عابدینی
 نام برد و اما تازه ترین اثر «مکتب های داستان نویسی در ایران» می باشد که نویسنده آن از دیدی کاملاً مردمی به قضیه داستان نویسی و نویسندگان ایرانی نگریسته است. قهرمان شیری درپیش درآمد می نویسد: «در تکوین سبک یک نویسنده، علاوه بر انگیزه ها و انگیزش های فردی و درونی، شمار زیادی از محرکهای مرتبط با محیط اجتماعی و محیط جغرافیایی همواره اثر گذار بوده است. حتی عاملیت انگیزش های درونی نیز در اغلب اوقات می تواند به سادگی قائم به قدرت مؤثرهای بیرونی باشد. اگر استخوان بندی یک اثر ادبی - به خصوص از نوع روایتی آن - از چهار ستون سوژه گزینی، ساخت زبانی، جهان نگری و پرداخت هنری تشکیل شده باشد عمده ترین مواد اولیه این شالوده، از طریق مجموعه ای از عوامل دیگر حاصل می شود که همگی به خاستگاه اقلیمی نویسنده مربوط می شوند، یعنی عواملی چون محیط اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، تاریخی و محیط طبیعی...»
می توان چنین استنباط کرد که مؤلف کتاب با برنامه ای که خود بدان اعتقاد دارد با موضوع داستان نویسی و نویسندگان این مرز و بوم روبرو شده است. معلوم است که محقق عزیز درد مردم را دارد و به نویسنده هایی که از مردم می نویسند و دردهای طاقت سوز آنان را منتشر می کنند، التفات بیشتری نشان می دهد و حق هم همین است. در نتیجه اسامی بسیاری از نویسندگان که در فضای مدرن[نوین] و پست مدرن [پسانوگرا] تنفس می کنند و بعضی از آنها به شهرت چشمگیری دست یافته اند در کتاب وجود ندارد. البته نیت نویسنده برپایه اصولی است که در سطور بالا آمده است.
قهرمان شیری مجبور است که حوزه جغرافیایی ایران را مرزبندی کند و سبک و مکتب هر کدام را با نویسندگان شاخص آن یک به یک بشمارد.
سبک/ مکتب آذربایجان: غلامحسین ساعدی، صمد بهرنگی، رضا براهنی
سبک/ مکتب خراسان: محمود کیانوش، محمود دولت آبادی
سبک/ مکتب اصفهان: بهرام صادقی، هوشنگ گلشیری
سبک/ مکتب جنوب: احمد محمود، امین فقیری، نسیم خاکسار
سبک/ مکتب شمال: نادر ابراهیمی، ابراهیم رهبر، مجید دانش آراسته
سبک/ مکتب غرب: علی اشرف درویشیان، منصور یاقوتی، علی محمد افغانی
سبک/ مکتب مرکز: جمال میر صادقی، اسماعیل فصیح، تقی مدرسی.
مؤلف کتاب در باورهای خود نسبت به نویسندگان بالا به جمع بندی جالبی دست پیدا کرده است.
او اعتقاد دارد، علاوه بر نبوغ فردی که ژنی هر نویسنده است عوامل بیرونی نیز در خلق اثر او دخالت مستقیم دارند. یعنی اینکه یک نویسنده مردمی برای نوشتن
نمی تواند در برج عاج خویش بنشیند و از مردم بنویسد. طبیعی است که خلق چنین اثری از چنان نویسنده ای راه به ذهنیات نویسنده می برد و در نهایت وقتی نویسنده تجربیات پیشین خود را از جامعه اش نوشت به خاطر بریدن و دور بودن از پیرامون خویش به راه حدیث نفس در می غلتد. تجربه های مردمی جایش را به تجربه های کاملاً خصوصی می دهد.
قهرمان شیری در پیش درآمد کتاب می نویسد:
«شاخص هایی که تأثیر عامل های بیرونی بر سبک براساس آنها سنجیده
می شوند با زیرمجموعه های خاصی که دارند در کل عبارتند از: محیط، مردم، فرهنگ و معیشت.
محیط: جغرافیای طبیعی، تحولات اجتماعی/ سیاسی
مردم: خانواده- عموم مردم
فرهنگ: زبان / گویش- عرف و عادات و معتقدات- محافل فکری/ ادبی/ هنری/ پیشینه قومی/ تاریخی
اقتصاد: شغل و حرفه/ خاستگاه طبقاتی/ وضعیت معیشتی مردم
مؤلف کتاب تنها درباره نویسندگانی داد سخن داده است که شرایط بالا را در کارشان به فعل درآورده اند. او سپس در فصلهای مختلف به ترتیب به مکتب اصفهان، مکتب داستان نویسی جنوب، خراسان، کرمانشاه و آذربایجان پرداخته است.
در مکتب آذربایجان نقش زنده یاد دکتر غلامحسین ساعدی بسیار ارزنده و راهگشا نشان داده شده است حتی نقل قولی آورده که غلامحسین ساعدی قبل از گابریل گارسیا مارکز به ذات رئالیسم جادوئی نزدیک شده بوده که پربیراه نیست، چون از لحاظ زمانی کتابهایی چون ترس و لرز و عزاداران بَیَل و چوب به دستهای ورزیل قبل از صد سال تنهایی مارکز چاپ شده بوده.
در مکتب اصفهان گلشیری را ادامه دهنده راه بهرام صادقی شمرده و برای بهرام صادقی به حق اهمیت خاصی در داستان نویسی ایران قایل شده است.
مؤلف کتاب، ابراهیم گلستان را تأثیرگذارترین نویسنده مکتب جنوب دانسته است؛ چرا که گلستان به خاطر حضور کاریش در خوزستان محیط بیشتر داستانهایش را فضای کارگری و تف زده آنجا قرار داده است. کار درخشان گلستان که آمیزه ای از نثر مفخم پارسی و سبک فاکنر و همینگوی بود، نویسندگان مکتب جنوب را به دنبال خویش کشاند.
قهرمان شیری می نویسد: منظور از جنوب اقلیمی است به وسعت استانهای فارس، خوزستان، بوشهر، هرمزگان یعنی تمام حاشیۀ خلیج فارس و دریای عمان و نیز شاهراه ورودی آن به مرکز کشور که شیراز باشد.
*مجاورت جغرافیایی و مرکزیت شیراز در مسایل فرهنگی، هنری و حتی سیاسی در گذشته و حال و پیشرفت های اجتماعی آن، که اغلب هنرمندان جنوب، صادق چوبک (1377-1295)، احمد محمود (1381-1310)، منیرو روانی پور، منوچهر آتشی و.... مدتی از عمر خود را برای تحصیل یا کار در آن جا گذرانیده اند، باعث شده است که از طریق همان ارتباط های معمول اجتماعی و اقتصادی، تأثیرات متقابل فرهنگی نیز خود به خود وارد عرصه شود و فرهنگ و هنر خوزستان و بوشهر و بندرعباس و شیراز را تا حدود بسیاری به درآمیختگی با یکدیگر سوق دهد.
پیشینه این کتاب به سه داستان نویس صاحب نام در میان داستان نویسان نسل اول باز می گردد؛ صادق چوبک، سیمین دانشور (1300) و ابراهیم گلستان (1301).
سپس مؤلف با آوردن نمونه هایی از این سه نویسنده و تأثیرات اقلیمی آنها بر دیگر نویسندگان، به احمد محمود با عنوان یکی از شاخص ترین نویسندگان اجتماعی، سیاسی نوین جنوب می پردازد و در این میان برداشت هایی از کتابهای امین فقیری، احمد آقائی، ناصر تقوائی، نسیم خاکسار، بهرام حیدری، عدنان غریفی و محمدرضا صفدری را می آورد.
در مکتب خراسان بیشترین صفحات به محمود دولت آبادی اختصاص داده شده است. در مکتب غرب به درویشیان و یاقوتی پرداخت شده است و آنها را نویسندگانی
می داند که کاملاً به ایدئولوژی چپ وابسته اند. مؤلف معتقد است روراستی و دفاع از طبقات محروم جامعه در هیچ اقلیم دیگر ایران چون نویسندگان غرب متجلی نشده است.
بیشترین صفحات کتاب یعنی 67 صفحه به مکتب جنوب اختصاص داده شده، پس از آن به ترتیب مکتب خراسان (62)، مکتب آذربایجان (48)، مکتب اصفهان (45) و مکتب غرب (26). مؤلف کتاب برای تدوین و نگارش کتاب سالها زحمت کشیده است. معلوم است نام کتابهایی که برای نمونه می آورد همگی را خوانده و با وسواس خاصی یادداشت برداری نموده است. توفیق ایشان را برای نگارش کتابهای
 بی شمار خواهانیم.