روزنامه عصر مردم

نذر سفره حضرت رقیه(س) متداول­ترین و در عین حال ساده­ترین سفره­های نذری است که رنگی از تجملات در آن دیده نمی­شود. زمان برگزاری آن را معمولاً در روزهای دوشنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه مطلوب می­دانند و محل برگزاری آن معمولاً در اماکن متبرکه همچون امامزاده­ها و مساجد است. اما می­توان این مراسم را در منزل هم برگزار کرد. عده­ای معتقدند رنگ سفره حضرت رقیه، سفید و بعضی دیگر بر این نظرند که باید سیاه باشد. این سفره در سه نوبت گسترده می­شود. دو  نوبت در دو هفته پیاپی قبل از برآورده شدن حاجت و نوبت سوم را به عنوان گرو تا برآورده شدن حاجت نگه می­دارند.
مواد لازم عبارتند از: نان سنگک، پنیر، سبزی خوردن، خرما و شمع. صاحب نذر پس از فراهم کردن مواد ابتدا وضو می­گیرد و نان­ها را به قطعاتی چند تقسیم می­کند و به همراه دیگر خوراکی­ها در سر سفره می­گذارد. بعد از خواندن نماز حاجت، از روضه خوانی دعوت می­کند تا روضه حضرت رقیه(س) را بخواند. روضه خوان هم دوباره واقعه­ای که برای آن حضرت در شام روی  داد و از بی رحمی و سنگدلی یزیدبن معاویه داد سخن می­دهد.
پس از اتمام روضه، صاحب حاجت شروع به تقسیم خوراکی­ها می­­کند و می­گوید: «یا حضرت رقیه مرادم را بده» مردمی که نان و خرما را گرفته­اند با وی هم داستان شده حضرت رقیه(س) را به روح پدر و جد بزرگوارش قسم می­دهند که هر چه زودتر مراد صاحب نذر را برآورده کند.
سفره حضرت علی اصغر(ع)
این سفره برای رفع مشکلات و نیازهای گوناگون نذر می­شود و مواد آن را شیر و نان روغنی تشکیل می­دهد.  این سفره را در سه ماه متوالی برپا می­کنند.
برای گستردن آن ابتدا شیر را گرم کرده و با نان در سفره می­گذارند. در این هنگام روضه خوان، روضه حضرت علی اصغر7 و مصیبتی که بر آن طفل شیرخوار رفته، با صدایی سوزناک و حزین می­خواند و بعد از ختم روضه، نان و شیر را بین مدعوین تقسیم می­کنند. علت گذاشتن شیر در این سفره فقط به یابود بی شیری حضرت
علی اصغر(ع) است.
سفره امام حسن(ع)
نذر سفره حضرت امام حسن(ع) بسیار موسوم است و برای هر حاجتی نذر می­شود روز ویژه­ای برای برگزاری آن در نظر گرفته نشده اما چون روز دوشنبه اختصاص به امام حسن(ع) دارد. نیکوست این سفره در روز دوشنبه برگزار شود.
سفره امام حسن مجتبی (ع) یکی از سفره­های نذری مختصر و بی آلایشی است که از خصوصیت مهم آن رنگ سبز سفره است که حتماً باید رعایت شود. لیکن اگر در مقیاس بزرگ انداخته شود، لازم نیست تمام سفره سبز باشد، بلکه کافی است یک قطعه پارچه سبز در آن به این نیت انداخته شود.
مواد لازم آن عبارتند از: نان، پنیر، سبزی، کشمش سبز و شمع سبز رنگ. اما در صورتی که صاحب حاجت مایل باشد سفره را مفصل برگزار کند می­تواند بر آنچه در سفره حضرت ابوالفضل(ع) قرار می­دهند در این سفره نیز بگذارد.
هنگامی که سفره کاملاً آماده شد و مهمان­ها به دور آن گرد آمدند، خانم روضه خوان مراسم را آغاز می­کند و در گفتار خود ابتدا از مصیبت­هایی که امام حسن(ع) در دوران حیات با آنها مواجه بودند و همچنین زیارت نامه آن حضرت8 سخنانی ایراد می­کند، آنگاه دعای توسل خوانده و در انتها ختم مراسم اعلام می­شود.
سفره حضرت ابراهیم(ع)
سفره حضرت ابراهیم(ع) برای رفع هر مشکلی نذر می­شود. مراسم آن مشابه سفره حضرت ابوالفضل(ع) است. با این تفاوت که هنگام نیت باید رو به حضرت ابراهیم آورد. مکان برگزاری سفره آن حضرت در خارج از شهر و در صحرا بین دو کوه و در کنار نهر آب است و علت آن هم فقط به دلیل هفت سال زندگی حضرت ابراهیم(ع) در غار و صحرا است.
ضمن اجرای مراسم سفره حضرت ابراهیم(ع) روضه خوان، مختصری درباره چگونگی بت شکنی آن حضرت و مصایب و سختی­هایی که بر وی تحمیل شده سخن می­گوید.
سفره حضرت صاحب­الزمان(ع)
این سفره منسوب به حضرت صاحب­الزمان(ع) است. روش آن مشابه سفره حضرت ابوالفضل(ع) می­باشد و تنها تفاوت آن همانا در نیت آن است. در ضمن اجرای این سفره معمولاً خانم­ها زیر لب ذکر می­کنند «یا صاحب­الزمان ادرکنی مرا دریاب، به فریادم رس» و قبل از شروع نیز دو رکعت نماز حاجت آن که توسل به امان زمان(ع) است خوانده می­شود.
سفره حضرت خضر پیغمبر(ص)
این سفره را در شب جمعه آخر سال می­اندازند و تا هنگام تحویل سال به آن دست نمی­زنند. برای گستردن آن ابتدا نیت می­کنند و وقتی صاحب مراد به حاجتش رسید و نذرش قبول شد این سفره را پهن می­کنند.
سفره حضرت خضر یکی از گران­ترین سفره­های نذری است زیرا همه نوع خوراکی در آن مشاهده می­شود. گوشه­ای از آنها عبارتند از: شیرین پلو، باقلاپلو، حلوا، فرنی، قائوت، سوهان، کلوچه، مسقطی، گندم، سبزی خوردن، شمع، سکه، لگن و...
در موقع  تهیه مواد این سفره نباید از خوراکی­ها خورد و یا حتی چشیده شود. بعد از آنکه سفره گسترده شد ابتدا دو رکعت نماز حاجت در کنار سفره خوانده می­شود و بعد دست به دعا گرفته کمی قرآن می­خوانند و سپس مراد می­طلبند. در این هنگام در اتاق را می­بندند و می­روند. بعد از تحویل سال، خانمی پاک و یا خود صاحب نذر وضو گرفته در اتاق را باز می­کند.
عقیده بر این است زمانی که در اتاق بسته باشد حضرت خضر بر سر سفره حضور خواهد یافت و دست آن حضرت به سوی خوراکی­ها دراز خواهد شد و اثر آن روی یکی از خوراکی­ها و یا ظرف­ها خواهد ماند و یا در لگن آب دیده خواهد شد. گویند حضرت خضر به اتاق آمده و دست نماز گرفته و یا از خوراکی­ها خورده است.
به همین منظور خانم در جست­وجوی جای دست حضرت خضر برمی­آید، زیرا به این ترتیب خود را به مراد رسیده می­دادند. بعد از پایان مراسم خوردنی­ها بین بستگان و نزدیکان تقسیم می­شود. اما باید دانست که در کنار سفره حضرت خضر کسی نباید به تناول بنشیند بلکه محل دیگری را باید انتخاب کرد.
سفره بی­بی سه­شنبه
سفره بی­بی سه­شنبه را برای دفع هر مشکلی نذر می­کنند و به ندرت مشاهده شده که کسی این نذر را بکند و حاجت نگیرد. مکان برگزاری سفره بی­بی سه­شنبه باید در اتاق دربسته­ای که کاملاً با پرده پوشیده شده باشد و آسمان و نور آفتاب، رنگ آن را نبیند انداخته شود.
زمان برگزاری این سفره در تمام ماه­های سال در روز سه­شنبه می­باشد. عده­ای معتقدند که بهتر است در دو ماه محرم و صفر انداخته نشود و گروهی دیگر را نظر بر این است که بهترین موقع برای برگزاری این سفره آخرین سه­شنبه ماه شعبان است. مواد لازم آن فقط آش است ولی در صورت تمایل می­توان مواد دیگری مثل عدس پلو، آجیل مشکل گشا، میوه و... به آن سفره افزود.
روز قبل یعنی دوشنبه مواد لازم آش را حتی اگر در منزل هم داشته باشند باید از مغازه­های
رو به قبله خریداری کنند.
عده­ای معتقدند که پول یا مواد آن را باید از هفت خانه رو به قبله که در آنها «فاطمه» نامی زندگی کند به در یوزگی تهیه کرد.
شب قبل، در جایی که قرار است مراسم برگزار شود ابتدا سفره­ای تمیز و پاک پهن می­کنند سپس ظرفی از آرد، نمک، سرکه، نخود، کشمش و دیگر حبوبات لازم را در آن قرار می­دهند.
بعد جانماز، مهر، تسبیح، آینه قرآن، دو شمع روشن و یک چراغ روشن دیگر نیز در وسط سفره می­گذارند. وقتی سفره به این روش آماده شد صاحب مراد وضو گرفته با خلوص نیت تمام، کنار سفره دو رکعت نماز می­خواند. آنگاه از اتاق خارج می­شود و در آن را قفل می­کند تا فردا که مراسم سفره آغاز شود، کسی حق ورود به آن اتاق را ندارد.
فردا که شد صاحب نذر صبح زود وضو گرفته و داخل اتاق می­شود. درون سفره را نگاه می­کند که ببیند آیا در آرد و یا نمک اثری دیده می­شود یا خیر؟
در صورت مشاهده اثر، برآورده شدن حاجت حتمی است و آرد و نمک سر سفره را به عنوان تبرک با دیگر آردها مخلوط می­کنند.
شخص صاحب مراد، صبح روز سه­شنبه در همان اتاقی که سفره را گسترده، آش می­پزد و پس از طبخ، آن را در ظروف مختلف ریخته در سفره می­چیند.
مقارن ظهر مهمان­ها بر سر سفره حاضر می­شوند و در این هنگام علاوه بر آش، غذاهای دیگری مانند عدس پلو در سفره قرار داده می­شود و چند شمع نیز روشن می­کنند.
سپس خانم روضه خوان شروع به خواندن سوره الرحمن می­کند و دختر نابالغی به نام «فاطمه» کنار سفره رو به قبله می­نشیند و دو کاسه یکی پر از آش و دیگری خالی در جلو خود قرار می­دهد. فاطمه با خوانده شدن هر آیه سوره الرحمن یک قاشق آش در ظرف خالی می­ریزد. پس از ختم سوره الرحمن، صاحب نذر کاسه آش را از جلو فاطمه برداشته و به مهمان­ها تعارف می­کند. آنها هم به عنوان تبرک یک یا چند قاشق از آن آش را می­خورند.
آنگاه قدری پنبه را با نفت آغشته کرده و به اسم دوازده امام روی خشت خام، روشن می­کنند. سپس زنی که در نقل قصه سفره بی­بی سه­شنبه9 مهارت  داشته باشد به گفتن داستان می­پردازد و با گفتن هر جمله حکایت مهمان­ها می­گویند: «بله، راسته» و به این ترتیب بیانات قصه­گو را تصدیق می­کنند.
پس از پایان داستان روضه خوان در حالی که دست­های خود را به سوی آسمان بلند کرده از خدا می­خواهد که مراد دل همه آرزومندان و حاجتمندان برآورده شود.
سپس کاسه­های آش را بین زنان تقسیم می­کنند. باید دانست که از این آش نباید هیچ مقدار به خارج از اتاق برده شود، بلکه باید تمامی در همان جا تناول شود.
سفره سبزی
سفره سبزی برای گرفتن حاجت، به خصوص رفع بیماری و یافتن سلامتی توسط مسلمانان و زرتشتیان نذر می­شود.
این سفره معمولاً در ایام نوروز انداخته می­شود ولی در مواقع دیگر هم می­توان آن را برپا کرد. تمام کارهای سفره توسط زنان با تجربه (سفره انداز) و با همکاری صاحب نذر انجام می­گیرد.
روش کار به این ترتیب است که ابتدا سفره توسط خانم سالخورده مجرب به کمک صاحب خانه گسترده می­شود و انواع و اقسام خوراکی­ها از قبیل: سمنو، آش، پلو، دلمه، آبگوشت، خورشت، میوه، حلوا، نوشیدنی­های مختلف، مرباها، سرکه، ترشی، سبزی خوردن، سیر، تخم­مرغ پخته و خام، شمع، کندر، سرمه، اسفند، نمک، سکه و دیگر خوراکی­ها در سفره گذاشته می­شود. همچنین یک مرغ سیاه یک ساله و اگر مشکل بزرگ باشد یک گوسفند سیاه
یک ساله را در همان اتاق سر بریده و پس از اقدامات لازم در همان اتاق مرغ یا گوسفند را پخته و در سر سفره قرار می­دهند.
در این هنگام شمع را روشن می­کنند و اسفند را در آتش می­ریزند. تمام این کارها را همان خانم سالخورده مجرب که به ایشان «زن سفره انداز» می­گویند انجام می­دهد. در همین زمان خانم «سفره انداز» همان جا نماز می­خواند و به دختر شاه پریان قسم می­دهد که مراد آنها را برآورده کند. سپس در اتاق سفره سبزی را به مدت یک ساعت پهن می­کند و اعتقاد بر این است که دختر شاه پریان بر سر سفره خواهد رفت. بعد از پایان مدت آن «سفره انداز» با سلام وارد اتاق شده و مجدداً برای صاحب مراد دعا می­خواند و صاحب سفره را به اتاق می­خواند، او هم سلام می­کند.
در این هنگام زن «سفره انداز» عباراتی از قبیل: مرادش را بده، از تقصیرش بگذر و شفای خیرش بده، می­گوید و صاحب نذر نیز تکرار می­کند. در این موقع زن سفره انداز به صاحب نذر می­گوید که چشمهایش را ببندد و دعا کند و پس از ختم دعا چشم­هایش را باز می­کند. اگر اثری روی خوراکی­های سفره دیده شود دلیل بر قبول حاجت است و در غیر این صورت باید سفره مجدداً انداخته شود. در این هنگام مهمان­های دعوت شده که در اتاقی دیگر منتظرند به اتاق سفره فرا خوانده می­شوند و از همه غذاها تناول می­­کنند و مراسم پایان می­گیرد.

پی­نویس
7 -روضه الشهدا ص 342
8 -مفاتیح­الجنان ص 101
9 -قصه بی­بی سه­شنبه در ص 29، عقاید و رسوم عامه مردم خراسان
فهرست منابع
فاطمه زهرا سلام­الله علیها، ترجمه علی اکبر صادقی، روضه­الشهدا، مرحوم ملاحسین واعظ کاشفی، المنجد، چاپ 20 دارالمشرق، چاپخانه کاتولیک، بیروت، لبنان. الرائد، جبران مسعود، دارالعلم اللملادین بیروت. تاریخ الانبیاء از آدم تا خاتم، عمادالدین حسین اصفهانی، مفاتیح­الجنان حاج شیخ مهدی الهی قمشه­ای، مونوگرافی ده طالب آباد، جواد صفی نژاد، عقاید و رسوم عامه مردم خراسان ابراهیم شکورزاده، گوشه­های از آداب و رسوم مردم شیراز، صادق همایونی مجله خوشه 29 بهمن 1346، مجله سخن دوره 16 بهمن 1344 تا خرداد 1345
منبع: مجله میراث فرهنگی سال اول، شماره دوم، زمستان 1369