روزنامه عصر مردم

نشانه­ها و مفاهیم در گور نگارهای دارالسلام شیراز، کاری است دانشجویی از همشهری محترم سعیده رحمن ستایش با ویراستاری میرعلیرضا دریابیگی که باید از ایشان سپاسگزار بود.
نگاره­ها بر روی قبور را از گذشته­های دیر و دور داشته­ایم، که هر یک حکایتی دارند. روی بعضی از این سنگ های قبور، اشکال و تصاویری می­بینیم که هر یک از اندیشه خاصی مایه گرفته و معرف بخشی از حیات روحانی و مادی صاحب قبر است و بعضی نشان می­دهد که صاحب قبر زن یا مرد و یا دارای چه شغلی بوده است.
مهر و تسبیح نشانه زهد و تقوا، شانه علامت آراستگی، قیچی حکایت از این دارد که میت خیاط بوده است. شانه دو طرفه علامت زن بودن، سرو نشانه آزادگی، لاله و گلاب پاش به این نیت که قبر عزیز خود را با گلاب و عطر گل محمدی معطر سازند. تندیس شیر نشانی از پهلوانی.
غم دنیا خوره آنکس که مرده
که دنیا سر به سر اندوه و درده
اگر مردی به قبرسون گذر کن
که بینی مرگ با شیرون چه کرده
تیغ و شانه علامت آرایشگر بودن است. بلبل نشانه   میل و عشق به زندگی.
زنده­یاد رسول پرویزی، قصه­نویس نامدار فارس در کتاب «شلوارهای وصله­دار» در داستان «من به دنیا آمدم» درباره نقوش روی قبرها می­نویسد: مردان و زنان دشتستان که بیشتر پابرهنه راه می­روند، هر سال از نیش ماران قربانی­های فراوان می­دهند. عده قربانیان سیه بخت را از سنگ قبر گورستان­های دشتستان می­توان شمرد. روی سنگ گور این مردگان شکل مار را می­کشند. همانطور که روی بسیاری از سنگ قبرها علائم دیگری می­گذارند که حکایت از شغل صاحب گور یا علت مرگ وی می­کند. سنگ قبرهایی هست که روی آنها شکل قیچی یا تیغ و آیینه یا تفنگ یا بیل کشیده­اند که این علایم می­رساند که مرده، سلمانی یا تفنگچی یا زارع بوده است. [شلوارهای وصله­دار، مجموعه داستان از رسول پرویزی، ناشر: مؤسسه مطبوعاتی امیرکبیر، فروردین ماه 1336]
* * *
نشانه­ها و مفاهیم در گور نگارهای دارالسلام شیراز اکنون پیش روی من است. کتاب دارای پنج فصل است.
فصل اول: گورستان، تاریخچه تدفین، شیوه­های تدفین در ایران، قبور خمره­ای، قبور حفره­ای ساده، قبور حفره­ای با پوشش سنگی.
فصل دوم: نمادهای گرافیکی و نشانه شفاهی نقوش در سنگ مزار، سمبل و سنگ، آیکون و نماد، نقوش حیوانی، نقوش انسانی، نقوش انتزاعی و معنوی.
فصل سوم: نگاهی ویژه به قبرستان دارالسلام شیراز، قبرستان دارالسلام یکی از قدیمی­ترین قبرستان­های مسلمانان در ایران.
[مطالبی که در این بخش آمده نزدیک است به مطلب شادروان علی نقی بهروزی در کتاب «بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز» از انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، آبان ماه 1354]
فصل چهارم: جایگاه فرهنگی و گورستان­ها، بازیابی احیا و ارتقای کیفی گورستان­های تاریخی موجود.
فصل پنجم: پیوست­ها
از فصل دوم «نقوش گیاهی» پاره­ای را برایتان برگزیدیم که می­خوانید:
-در ایران باستان درخت سرو از درختان نمادین و مقدس و زندگی بخش به شمار می­رفته است و این همیشه سبز بودن درخت سرو، به آن تقدس و حالتی جادویی و ستایش انگیز می­بخشد. درخت سرو خاص خورشید و همیشه سبز و باطراوت است. این درخت از ادوار کهن مورد توجه ایرانیان و نشان خاص ایشان بوده است. سرو مظهری از وجه مثبت و شادی بخش حیات است و برای همین در اماکن مقدس مذهبی ایران درخت سرو می­نشاندند.
برای مسلمانان شیعه فرقه اسماعیلیه، درخت که از خاک و آب تغذیه می­کند و از آسمان هفتم می­گذرد، نشانه حقیقت است. یعنی بازگشت به مرحله ازلی، جایی که عارف از دوگانگی ظاهر می­گذرد و به حقیقت غایی می­رسد.
جایی که مخلوق و خالق تلاقی می­کنند و به وحدت اصیل دست می­یابند. درست مطابق با مفهوم درخت زندگی که با ابدیت و حیات جاوید در ارتباط است. سرو نیز نشانه­ای از جاودانگی و نامیرایی و حیات پس از مرگ است.
همچنین در ایران دوران هخامنشی و ساسانی درخت سرو همان درخت زندگی بوده است. در بنای تاریخی تخت جمشید نگاره سرو با ظرافت تمام بر سینه سنگ نقش بسته است.
سرو در اساطیر یونان نشانه سوگواری و اندوه و از دست دادن یار است. شاید این خود ارتباط دیگری از درخت سرو با سنگ­های قبر و به طور کلی با امور تدفینی و مراسم سوگواری باشد.
ارتباط کلی سرو با مفهوم مرگ و گورستان در برخی نقاط دنیا از جمله ترکیه و در برخی از کشورهای اروپایی در گورستان­ها مانند ایران بر سر قبرها سرو می­کارند. در واقع سرو و سرو خمره­ای درخت عزاداری در کرانه­های دریای مدیترانه است.
سرو ویژه آرامگاه و حیات پس از مرگ است. همچنین مانند دیگر درختان بهار نماد جاودانگی است.
نقش یک درخت بر روی سنگ نشان از فوت متوفی در جوانی دارد که معمولاً این درخت به صورت سروی که گاه بلبلی بر روی آن مشغول آواز خوانی است و ریشه آن به سر دو پرنده ختم می­شود، ترسیم می­گردد.
درخت سرو برای این منظور به صورت­های گوناگون خطی، برجسته، تخت و برجسته قوسی با نقوش متفاوت و زیبا دیده می­شود.
پیوند سرو با آیین انتقال مردگان در فرهنگ ایرانی نیز پیشینه­ای بسیار کهن دارد. در ایران باستان هنگام تشییع جنازه پادشاهان از جمله کورش کبیر، تشییع کنندگان درخت سروی از ریشه در آورده و پشت سر جنازه حمل می­کردند. این رسم که از درخت به عنوان نماد زندگی در مراسم تشییع جنازه استفاده می­شود در دوره صفویه در مراسم سوگواری تاسوعا و  عاشورا دوباره بازسازی شده و به شکل نمادین علم و کتل که مشابه درخت سرو است در فرهنگ عاشورایی استفاده می­شود.
* * *
خانم سعیده رحمن ستایش فارغ­التحصیل عکاسی است. تصاویری که از دارالسلام در کتاب می­بینیم، اکثراً جالب و دیدنی هستند. مجموعه عکس­ها می­تواند به عنوان یک نمایشگاه عرضه شود که به یقین دوستدارانی خواهد داشت.
جایی پیش از این نوشتم که دارالسلام شیراز می­تواند یک موزه باشد. ولی متأسفانه این موزه به تدریج تخریب شده و سنگ­های قبور موجود در آن به غارت می­رود. تندیس شیر در این قبرستان زمانی سه عدد بود. حالا هم بروید نگاه کنید ببینید چند تای آن باقی است! که امید دارم سازمان اوقاف اداره میراث فرهنگی و شهرداری شیراز در جهت حفظ و نگهداری دارالسلام شیراز اقدام فرمایند.
در پایان چاپ این کتاب را به دخترم خانم سعیده رحمن ستایش تبریک می­گویم و نکته­ای را هم به ایشان یادآوری می­کنم.
ایشان به منابعی که در شیراز در اختیار داشته­اند عنایتی نکرده و به سراغ آنها نرفته­اند. اگر روزی روزگاری مؤلف قصد داشته باشند که کتاب را تجدید چاپ نمایند، توصیه می­کنم حتماً به سنگ تراش­های شیراز مراجعه نمایند و از تجربیات ایشان استفاده کنند.
آنها هم در این زمینه، حرف­هایی برای گفتن دارند.
دیگر آنکه حتماً کتاب «بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز» تألیف شادروان علی نقی بهروزی و کتاب «باورهای سرزمین مادری­ام» تألیف ابوالقاسم فقیری را مطالعه فرمایند.