روزنامه عصر مردم

اعلام وضعيت اضطراري براي مردان نمكي 


 مردان نمکي که از آنها به عنوان مهمترين بقاياي انساني بدست آمده در ايران ياد مي‏شود در وضعيت مناسبي به سر نمي‏برند. اين موميايي‏هاي نمکي که قدمت قديمي‏ترين آنها به دوره هخامنشيان مي‏رسد، در محفظه‏هايي غير استاندارد نگهداري مي‏شوند و اگر چه نمک با گوشت و استخوان آنها در آميخته است اما توليد و رشد باکتري‏ها دردسر شناخته شده‏اي است که اکنون گريبان آنها را گرفته است.
به گزارش CHN مردان نمکي، موميايي‏هاي ارزشمندي هستند که از معدن نمک چهره آباد واقع در استان زنجان کشف شده‏اند. اين موميايي‏ها در دو دوره ريزش تونل‏ که براي برداشت نمک در دوره هخامنشيان و ساسانيان ايجاد شده بود، زير آوارها سنگ نمک مدفون شده‏اند و به اين دليل امروز با بقاياي بافت نرم از قبيل، پوست، گوشت، زبان، و حتي دستگاه گوارشي و اندام دروني انسان کشف شده‏اند.
از اين جهت و به خاطر اهميت مطالعاتي اين اسکلت‏هاي موميايي، از آن‏ها به عنوان مهمترين موميايي‏هاي جهان نيز ياد مي‏شود و به واسطه مطالعات انجام گرفته در دانشگاه‏هاي اروپايي از قبيل دانشگاه يورک و آکسفورد انگلستان، مردان نمکي از مشهورترين و شناخته شده ترين اسکلت هاي موميايي جهان هستند.
اما وضعيت اين موميايي‏هاي جهاني در ايران نگران کننده و نامناسب است. شيوه نگهداري از مردان نمکي به نحوي است که هنوز در محفظه‏هاي موقت هستند و هرچند محفظه مرد نمکي شماره 4 که مهمترين موميايي را شامل مي‏شود خيلي مناسب نيست، اما ديگر موميايي‏هاي نمکي در وضعيت بسيار نگران کننده و محفظه‏هاي کاملا غير استاندارد و غير علمي نگهداري مي‏شوند.
"فرهنگ فرخي"، رئيس سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان زنجان دراين‏باره  مي‏گويد: «از زماني که مردان نمکي از زير سنگ‏هاي نمک بيرون آورده شدند، پژوهشکده بايد اهتمام ويژه‏اي نسبت به آن‏ها مي‏داشت و بيشتر به آن‏ها رسيدگي مي‏شد. البته اين به معناي آن نيست که امروز به آن ها رسيدگي نمي‏شود اما آنچه که نگران کننده به نظر مي‏رسد، وضعيت امروز اين موميايي هاي نمکي نيست و بايد به سال‏هاي طولاني‏تر انديشيد.
از 6 موميايي بدست آمده 1 موميايي در موزه ملي، 4 موميايي در موزه ذولفقاري زنجان و يک موميايي همچنان در معدن نمک چهره آباد و زير سنگ هاي نمک نگهداري مي شود.
بر اساس مشاهدات عيني  4 مرد نمکي که در زنجان و موزه ذولفقاري نگهداري مي شوند، در وضعيت نامناسبي به سر مي برند و از کمترين امکانات محافظتي مانند ايجاد يک فضاي خلاء براي جلوگيري از رشد باکتري ها برخوردارند.
4 مرد نمکي در داخل بزرگترين اتاق عمارت ذولفقاري نگهداري مي شوند. مرد شماره دو روي ميزي خوابنده شده است که پارچه سفيدي زير آن انداخته اند و روي اسکلت را با محفظه اي پلکسي پوشانده اند. بر اين اساس در زير اين محفظه پلکسي که به علت تغيير دماي اطاق تاب برداشته است، درزهايي وجود دارد که نه تنها هوا، که حشرات هم وارد فضاي داخلي آن مي شوند و قطع به يقين باکتري ها که از طريق هوا زندگي مي کنند اطراف آن را احاطه کرده اند.
مرد شماره 3 و 5 نيز وضعيتي مشابه مرد شماره دو دارند. مرد شماره 3 داخل محفظه اي شيشه اي قرار داده شده است که به وسيله کليد قفل مي شود و هوا از طريق سوراخ قفل به راحتي وارد محفظه مي شود.
اما مرد شماره 4 که مهمترين موميايي بدست آمده از معدن نمک چهره آباد است. براي اين موميايي محفظه اي پلکسي با شرايط ايجاد خلاء و دفع رطوبت ساخته شده است. اين محفظه توسط پژوهشکده مرمت و حفاظت، و به صورت موقت ساخته شده است اما حتي در شرايط موقت هم قادر به نگهداري از اين موميايي ارزشمند نيست.
شيشه هاي پلکسي محفظه مرد شماره 4 از اطراف تاب برداشته و درزهايي ميان آن ها نمايان شده است. همچنين تاب برداشتن پلکس بالاي محفظه باعث شده تا از زير اين محفظه پلکسي نيز درزهايي باز شود و به راحتي هوا در اين محفظه جريان دارد. 
«ابوالفضل عالي»، سرپرست کاوش هاي باستان شناسي معدن نمک چهره آباد زنجان در اين باره مي گويد: «محفظه‏ها به هيچ وجه استاندارد نيستند. زماني که محفظه موميايي شماره 4 ساخته شد خيلي خوب بود. ولي بعداز مدتي درز باز کرد و هوا داخل آن مي شود.»
 وي در ادامه مي گويد: «محفظه‏هاي ديگر موميايي ها اصلا خوب نيست. تمامي محفظه‏ها مشکل پيدا کرده‏اند. براي محفظه مرد شماره 4 شيرهاي مهار کننده براي دفع رطوبت و هوا نيز گذاشتند اما با درزهاي باز شده ديگر استفاده از اين شيرها
فايده اي ندارد.»
عالي درباره تغييرات انجام گرفته در مردان نمکي مي گويد: «از لحظه کشف تا امروز به لحاظ ظاهري تغيير چنداني صورت نگرفته است. اين قبيل تغييرات از طريف تغيير رنگ، چروک و يا قارچ‏ها قابل رويت است. اما تغييرات ظاهري بخشي از تغييرات را شامل مي شود تخريب هاي اصلي توسط باکتري‏ها انجام مي شود که به چشم ديده نمي شود. تخريب هاي باکتري ها موجب تخريب اندام دروني اين اسکلت ها خواهد شد که ما از آن بي اطلاع هستيم.»
فرخي نيز در اين باره مي گويد: «اين موميايي ها مدت ها در نمک بودند و به همين علت گوشت و پوست و استخوان آنها
 به نمک آغشته شده است. آن ها در طول زمان صدمه
نمي بينند. فرسايش هاي شيمايي از جمله مهمترين خطرهايي است که مي تواند براي اين موميايي هاي نمکي وجود داشته باشد. 
وي معتقد است که بايد بيشتر به مردان نمکي رسيد و صرفا ايجاد يک قفسه کافي نيست. فرخي در اين باره مي گويد: «در اين راستا معتقديم که بايد از پژوهشگران داخل و خارج کشور کمک بگيريم. سال گذشته دومين همايش مردان نمکي برگزار شد و دوست داشتيم که در سال فعلي نيز اين همايش ها ادامه داشته باشد تا علوم جديدي که براي نگهداري و مطالعه اين موميايي ها به وجود آمده است را بشناسيم.»
"منيژه هاديان" مسئول تهيه محفظه‏هاي نگهدارنده براي مردان نمکي بوده است. وي کارشناس مرمت بوده و در پژوهشکده حفاظت و مرمت فعاليت مي کند.
وي درباره آنچه براي مردان نمکي فراهم شده است مي گويد: «مهمترين محفظه ساخته شده براي مرد شماره 4 است. اين محفظه از ابتدا به طور موقت ساخته شد و هدف ايجاد پوششي براي نگهداري از آن براي مدت زمان کوتاه بوده است که پس از تهيه محفظه هاي دائم که اکنون در دست مطالعه و ساختن آن هستيم، وارد محفظه هاي جديد شوند.»
هاديان در ادامه مي گويد: «مرد شماره يک در موزه ملي نگهداري مي شود و در حالي که بيش از 12 سال از کشف آن مي گذرد اما هيچ تغييري نداشته است. سياست کلي در نگهداري موميايي شماره يک بر اساس وارسی دما، رطوبت، نور و به طور کلي وارسی شرايط فيزيکي محيط بوده است. اين موضوع درباره ديگر موميايي هاي نمکي نيز صادق است و اگر دماي محيطي که در آن واقع شده اند مهار شود هيچ مشکلي به وجود نمي آيد.»
وي تاکيد کرد: «بارها از مسئولان موزه زنجان خواسته شده است که مدام تغييرات دما را در محيط نگهداري مردان نمکي بررسی کنند و به ما اطلاع دهند. براي اين منظور دماسنج هاي الکترونيکي روي محفظه مرد شماره 4 گذاشته شده است که کوچکترين تغييري را نشان مي دهد.»
اين درحالي است که عالي دراين باره مي گويد: «بخش اصلي نظارت در اين جا انجام مي شود. زماني که دما يا رطوبت خيلي بالا مي رود به من اطلاع مي دهند. ما اينجا کارشناس حفاظت و مرمت نداريم و مجبوريم با پژوهشکده حفاظت و مرمت تماس بگيريم.
وي در ادامه مي گويد: «در اينجا يک بخاري وجود دارد که سعي مي کند دما و رطوبت محيط را ثابت نگه دارد. ولي چون اتاق خيلي مهار شده نيست موقع بارندگي رطوبت بالا مي رود. در هواي گرم تابستان، دمای اتاق مدام بالا و پايين مي شود.»
آنچه که در حال حاضر وضعيت مردان نمکي به خصوص مرد شماره 4 را نگران کننده کرده است، باز شدن درزهاي ميان پلکس هاي
 نگه دارنده است که حتي دوران موقت را هم سپري نکرده اند.
هاديان در اين باره مي گويد: «اين موميايي ها چندين بار جابجا شده اند و همين امر باعث شد تا چندباري محفظه ها باز و بسته شوند. اين باز و بسته شدند باعث بروز مشکلات در محفظه ها شده است.»
حفاظت از مردان نمکي از جمله مهمترين موضوعاتي است که بايد مورد توجه قرار گيرد. عالي دراين باره مي گويد: «اين موميايي ها
 به راحتي خراب نمي شوند و اگر بتوانيم دماي محيط آن ها را مهار کنيم سالم مي مانند. اما اين شيوه نگهداري در دراز مدت فايده اي ندارد.»
وي در ادامه مي گويد: «با شرکت هايي براي تجهيز وضعيت نگهداري مردان نمکي صحبت شده است و قرار شده تا محفظه هاي
جديدي براي آن ها ساخته شود. در حال حاضر از نظر اعتباري مشکلي وجود ندارد قرار است به زودي طراحي و ساخت اين محفظه هاي جديد توسط يک شرکت خارجي انجام شود.»
عالي همچنين مي گويد: «بعد از آماده سازي ويترين هاي جديد قبل از انتقال مردان نمکي بايد آن ها را پاکسازي کرد. براي مثال روي لباس هاي مرد شماره 4 سنگ هايي وجود دارد که هنوز پاکسازي نشده است.»
 اما از طرفي کارشناسان پژوهشکده حفاظت و مرمت طي چند سال مطالعه در حال ساخت محفظه هاي جديدي هستند که مردان نمکي را به طور دائم حفاظت کنند.
هاديان در اين باره مي گويد: «ما از کارهايي که در زنجان شده خبر نداريم. تا اين لحظه از سفارش محفظه هاي جديد به يک شرکت خارجي در اطلاع بوديم و روي ساخت محفظه هاي جديدي که خودمان قصد ساختن اش را داريم مطالعه مي کرديم.
وي در ادامه مي گويد: «مطالعات براي ساخت محفظه هاي جديد به اتمام رسيده است و براي ساخت آن نياز به بودجه داريم.»
به گفته هاديان محفظه هاي جديد بر اساس مطالعات بين المللي
ساخته مي شوند. اين محفظه ها به شکلي ساخته مي شوند که محل قرار گرفتن موميايي ها را از هوا تخليه مي کند و مانع رشد باکتري ها مي شوند.
در حال حاضر وضعيت مردان نمکي نامناسب است اما از آنجايي که اين موميايي ها در دسته بندي موميايي هاي خشک قرار
مي گيرند، به زودي از بين نمي روند. اما در دراز مدت دچار فرسايش خواهند شد.
رئيس سازمان ميراث فرهنگي زنجان در اين باره مي گويد: «مردان نمکي اثري با ارزش هستند که قيمت ندارد. خيلي گرانبها هستند و خدا آن ها را به استان زنجان هديه داده است. آنچه در نگهداري اين موميايي ها نگران کننده بوده آينده است. ايجاد محيط خلاء براي آن ها کافي نيست. زيرا باکتري ها در خلاء نيز وجود دارند.»
فرخي مي گويد: «مردان نمکي را بايد چون پژوهشکده اي ببينيم. هنوز از آن ها اسکن هاي دقيقي انجام نگرفته است. آن ها بايد اسکن شوند تا تغييراتي که به چشم نمي آيد در آن ها
ديده شود. اين موميايي ها 2300 سال سالم ماندند و حالا که به دست ما افتاده اند احتمال دارد از بين بروند. بايد به اين موضوع انديشه شود که چگونه اين مردان نمکي دائم سالم بمانند.»
فرخي درباره آينده مردان نمکي گفت: «آينده مردان نمکي در 50 سال آينده با شيوه اي که امروز در ايران نگهداري مي شوند نگران کننده خواهد بود.»
در حال حاضر و طي سفر دوم هيات دولت به استان زنجان برداشت از محل معدن مردان نمکي متوقف شد. و قرار است منابع طبيعي اين معدن را تحويل ميراث فرهنگي بدهد. 
فرخي در اين باره گفت: «ديگر مرد نمکي جديدي از آنجا بيرون آورده نمي شود و بايد به فکر ايجاد فضايي ايزوله تر براي آن ها بود.»
از 6 مرد نمکي کشف شده در معدن نمک چهره آباد، نخستين موميايي نمکي که در اوايل دهه هفتاد شمسي و طي برداشت بولدوزرها از معدن کشف شد، در موزه ملي نگهداري مي‏شود. اين موميايي شامل اسکلت سر، يک پا و بخشي از لباس و ابزار کار در معدن است. از آنجايي که اين موميايي در فعاليت بولدوزرها کشف شد تنها اين بخش از بقاياي انساني آن به جاي ماند. اما آنچه در اين موميايي اهميت دارد، مو، ريش و حتي بخشي از بافت نرم بدن اوست که در حال حاضر درون محفظه‏اي شيشه‏اي و ايزوله نگهداري مي‏‏شود.
دومين موميايي نمکي نيز طي فعاليت بولدوزرها در سال 1383 کشف شد. کشف دومين موميايي باعث شد تا باستان شناسان به فکر کاوش در معدن نمک چهره آباد بيافتند. اما پيش از آن استخوان‏هاي متلاشي شده سومين مرد نمکي نيز همراه تيغ بولدوزرها از زير خاک بيرون آمد.
کاوش ها آغاز شد و مرد نمکي شماره 4 در حالي که هنگام فرار زير سنگ بزرگ نمک افتاده بود کشف شد. هيات باستان شناسي، با ايجاد برش هايي در اطراف اسلکت، آن را به طور کامل و به همراه سنگ نمکي به وزن 2 تن از جاي خود جدا کرده و به زنجان آوردند. اين کار سبب شد تا بقاياي مرد شماره 4 که به طور کامل باقي مانده بود، سر حوصله و آرام آرام از بقاياي نمک جدا شود.
   به اين ترتيب مردم شماره 4 سالم به دست باستان شناسان افتاد و مهمترين اسکلت بدست آمده در ايران شناخته شد.
مرد شماره 5 نيز با تيغ لودرها بالا آمد و ششمين موميايي نمکي نيز طي بارندگي سر از سنگ‏هاي معدن درآورد که به دستور پژوهشکده باستان‏شناسي و رئيس سازمان ميراث فرهنگي زنجان دوباره در زير نمک‏ها مدفون شد.
آزمايش روي مردان نمکي به سرعت آغاز شد. طي يک دوره پژوهش علمي مشخص شد مرد نمکي شماره 1 و 2 به دوره ساساني و مرد نمکي شماره 3، 4 و 5 به دوره هخامنشيان مربوط مي‏شود. همچنين طي اين آزمايش ها مشخص شد که مرد شماره 4، نوجواني 16 ساله است که در دوره هخامنشيان، در اين معدن کار مي‏کرده است.
 به غير از مرد نمکي شماره يک، بقيه مردان نمکي در موزه زنجان نگهداري مي‏شوند. اين موميايي‏ها ابتدا در موزه رختشويخانه نگهداري مي‏شدند که با آماده سازي فضايي در موزه خانه ذولفقاري، به اين مکان آورده شدند.