روزنامه عصر مردم

مرگ تدريجي يک شهر 5 هزار ساله

باستان شناسان در جستجوي علل نابودي شهر 5 هزار ساله گوهرتپه شواهدي را بدست آوردند که نشان مي دهد اين شهر باستاني به تدريج از بين رفته است.
باستان شناسان با کشف اسکلتي 4 هزارساله که روي بقاياي حصار 5 هزار ساله شهر پيش از تاريخي گوهرتپه تدفين شده بود، دريافتند که گوهرتپه به عنوان نخستين شهر دوره برنز حوزه جنوب و جنوب شرقي مازندران به تدريج از بين رفته است.
«علي ماهفروزي»، سرپرست هيات کاوش گوهرتپه مازندران دراين باره گفت: «نخستين فصل از پژوهش هاي پروژه مطالعاتي "از غار تا شهر" را با طرح چند پرسش مهم آغاز کرديم که ازجمله اين پرسش ها آن است که گوهرتپه به عنوان يکي از نخستين شهرهاي منطقه در چه دوره زماني و چگونه اضمحلال يافت.»
وي در ادامه گفت: «بر همين اساس و از آنجايي که گمان مي رفت شهر بزرگي چون گوهرتپه که با مناطق اطراف خود در ارتباط و برهم کنش است، بايد حصار داشته باشد. به همين علت بخشي از فعاليت هاي کاوش باستان شناسي را به کشف اين موضوع اختصاص داديم و موفق به کشف شواهد حصار شهر شديم اما نکته جالب آن بود که در بخشي از اين حصار با تدفين يک اسکلت 4 هزار ساله مواجه شديم.»
به گفته وي؛ تدفين اين اسکلت نشان مي دهد که در 4 هزار سال قبل حصار شهر از رونق افتاده اما زندگي همچنان در گوهرتپه ادامه داشته است.
به اعتقاد باستان شناسان شهر گوهرتپه در حدود اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد به طور کامل متروک مي شود اما انجام تدفين متعلق به اواسط دوره برنز روي حصار شهر خبر از مرگ تدريجي شهر مي دهد.
ماهفروزي دراين باره گفت: «پديده هاي طبيعي همچون بيماري، سيل، زلزله و تغيير شرايط آب و هوا در دوران باستان باعث متروک شدن شهرها شده است. البته نمي توان گفت که گوهرتپه کاملا از اين امر مستثنا بوده است اما مرگ اين شهر باستاني به طور تدريجي آغاز شده و به مرور زمان از بين رفته است.»
ماهفروزي درباره مطالعات اخير انجام گرفته در گوهرتپه مازندران گفت: «نخستين فصل مطالعات باستان شناسي پروژه اي با موضوع از "غار تا شهر" توسط هيات ايراني و آلماني و با همکاري باستان شناسان و متخصصين علوم ميان رشته اي از دانشگاه لهستان به تازگي به پايان رسيد. اين پروژه براي نخستين بار پس از انقلاب به انجام مي رسد و موضوع آن چگوني خروج انسان از غار و شکل گيري نخستين شهرها در استان مازندران است.
وي گفت: «روند توالي فرهنگي استقرارهاي مازندران از دوره غارنشيني تا اضمحلال نخستين شهرهاي باستاني در حوزه جنوب و جنوب شرق درياي مازندران (کاسپين) از مهمترين اهداف اين پروژه است. بر همين اساس در حدود 15 هزار سال تغيير و تحولات منطقه مورد بررسي قرار مي گيرد.»
ماهفروزي افزود: «با طرح پرسش هايي درباره چگونگي اضمحلال اين جوامع اوليه کاوش در 4 بخش و روي 4 پشته محوطه باستاني گوهرتپه را آغاز کرديم که حصار شهر يکي از آن بخش ها بود.»
وي در توضيح 3 بخش ديگر کاوش در سال جاري گفت: « ايجاد يک ديواره لايه نگاري به منظور رسيدن به يک تاريخ گذاري دقيق در منطقه جنوب و جنوب شرقي درياي مازندران از جمله کارهايي بود که انجام شد. اين لايه نگاري با دقت بسيار بالايي انجام گرفته است و اطلاعات تاريخ گذاري آن مي تواند به عنوان يک شاخص در منطقه محسوب شود.»
به گفته ماهفروزي پيش از اين تورنگ تپه، شاه تپه و يارين تپه مورد لايه نگاري قرار گرفته بود که امروز ديگر اطلاعات آنها براي باستان شناسان کارايي سابق را ندارد و براي بالا بردن دقت تاريخ گذاري در منطقه و ايجاد يک شاخص صحيح گوهرتپه مورد لايه نگاري قرار گرفت.هيات باستان شناسي هنوز ديواره لايه نگاري را تا خاک بکر نرسانده اند اما در همين مقطع نمونه هاي استخواني و آزمايشگاهي را براي بررسي و مطالعه تاريخ يابي به خارج از کشور منتقل مي کنند.ماهفروزي درباره بخش سوم مطالعات گوهرتپه گفت: «شهر دوره برنز گوهرتپه پس از اضمحلال در دوره عصر آهن دو و سه به صورت گورستان مورد استفاده بوده است و هميشه اين سؤال مطرح بوده است که در وقفه تاريخي اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد تا هزاره اول چه اتفاقي در گوهرتپه رخ داده است.»
وي گفت: «در اين مطالعات و انجام کاوش هاي باستان شناسي با نهشته اي باستاني به بلندي حدود 3 متر مواجه شديم که مي توانست بسياري از پرسش هاي باستان شناسي ما را در اين باره پاسخ دهد.»
ماهفروزي افزود: «کاوش در اين لايه ها نشان داد که شهر باستاني گوهرتپه تنها به عنوان يک گورستان در دوره عصر آهن استفاده نشده است و اين محوطه باستاني لايه هاي معماري عصر آهن دو و سه را هم دارد.»وي در ادامه گفت: «ما تا امروز در گوهرتپه عصر آهن يک را نداشتيم و اين دوره همچون يک علامت سؤال باقي مانده بود. اما در اين کاوش ها به نظر مي رسد که با لايه هايي برخورد کرديم که نشاني از اين دوره در آن ديده مي شود. حدس مي زنيم که پس از اضمحلال تمدن دوره برنز گوهرتپه، ابتدا با افرادي مواجه هستيم که به صورت کوچ رو نيمه دائم در منطقه زندگي مي کردند و پس از آن برخي از اين اقوام در گوهرتپه ساکن شدند.» از ديگر برنامه هاي پژوهشي اين فصل کاوش بررسي لايه هاي معماري دوره برنز گوهرتپه بود. ماهفروزي دراين باره گفت: «متأسفانه استفاده گورستاني از اين محل باعث شده که هنگام کندن چاله هاي تدفين در سه هزار سال قبل باعث تخريب لايه هاي معماري شوند. به همين علت لايه هاي سالم معماري در اين فصل کاوش کمتر ديده می شود و اميدواريم در فصول آينده بتوانيم در اين مورد هم يافته هاي باستان شناسي داشته باشيم.»
سرپرست آلماني پروژه از غار تا شهر بر عهده کريستين پيلر است. به گفته اين پروژه به صورت صد در صد توسط پژوهشگران ايراني نوشته شده است اما در اجرا به طور مشترک با دانشگاه مونيخ آلمان، و همچنين متخصصين علوم ميان رشته اي از دانشگاه لهستان به انجام مي رسد. اين پروژه قرار است به ساختارهاي باستان شناسي حاشيه درياي مازندران نيز کمک کند. به همين دليل براي تکميل مطالعات حوزه جنوب و جنوب درياي مازندران در ايران، يک لايه نگاري در کشورهاي ازبکستان و ترکمنستان به انجام مي رسد و در صورت لزوم اين قبيل مطالعات در کشور تاجيکستان نيز دنبال مي شود.
محوطه باستاني گوهرتپه، تا کنون مهمترين محوطه شناسايي شده در حاشيه درياي مازندران است که شواهدي از آغاز شهرنشيني در آن يافت شده است. اين شواهد حاکي از آن است که انسان ساکن در منطقه پس از خروج از غار به دشت آمده و پس از پيمودن دوره روستانشيني در محوطه هاي طوق تپه، عباسي و ياقوت تپه، در دوره برنز، در گوهرتپه ساکن شده است.

بازشناسی بقایای دشت "کوره پزی آجر عصر صفویه"

بقایای دشت نخستین کوره پزی آجر عصر صفویه که در واقع شالوده میدان نقش جهان در این مکان پایه ریزی و خشت های میدان نقش جهان از این محل تهیه می شد، واقع در ضلع شرقی میدان امام، در حال بازشناسی و بازسازی است.
این دشت کوره پزی آجر، در سالهای قبل ابتدا به متروکه و پس از آن نیز قسمتی از آن به قبرستان تبدیل شد و در سال 1315 نیز قسمت آسیاب کوره آجر پزی اولیه به "زورخانه چهار سوق مقصود" تبدیل شد که مورد استفاده پهلوانان آن زمان قرار می گرفت و پس از آن دوره نیز به دست فراموشی سپرده شد.
در حال حاضر بقایای باقی مانده این زورخانه توسط سازمان میراث فرهنگی اصفهان در حال بازسازی است که قسمت بازسازی شده زورخانه آن حدود پنج متر زیر زمین قرار گرفته و تاکنون حدود 150 متر از این فضا شناسایی شده و نزدیک به 12روز است که بازسازی این بنای تاریخی مهم که در گذشته به دست فراموشی سپرده شده بود، آغاز شده و پیش بینی می شود طی دو ماه آینده مراحل شناسایی و بازسازی آن به اتمام برسد.
شاید در واقع بتوان یکی از دلایلی که در گذشته بازسازی این بنا در دستور کار سازمان میراث فرهنگی قرار نگرفته بود را مسدود شدن تمامی راههای ارتباطی به درون این زورخانه با خاک دانست، زیرا تمام راههای ورودی به این زورخانه مسدود بود و تاکنون علاوه بر گود زورخانه دو اتاق دیگر نیز در مجاورت آن یافت شده و از زیر خاک و آوار بیرون آمده است و تاکنون از این زورخانه نزدیک به 300 ماشین، خاکبرداری شده است.
در این خصوص یک محقق و اصفهان شناس اظهار داشت: مساحت کل دشت کوره پزی آجر عصر صفویه نزدیک به 15 هزار متر بوده و چنانچه از اسناد تاریخی برجای مانده می توان دریافت مساحتی نزدیک به 13 هزار متر از این بنای مهم تاریخی شامل مجموعه "باخلفا" بوده و دو هزار متر باقی مانده آن نیز شامل کارگاه پخت و آسیاب کوره پزی بوده است.
این محقق و اصفهان شناس تصریح کرد: مجاورت کوره پزی آجر با میدان نقش جهان حاکی از این اصل است که این کارگاه نخستین کوره پزی عصر صفویه بوده است.
حسین مقصودی ادامه داد: در سال 1315 ساختمان آسیاب (که اکنون زورخانه چهارسوق مقصود است) از کار افتاد و توسط استاد حسین مرنجی از مالکان مربوطه اجاره داده شد و فضای آسیاب به زورخانه و حیات آن نیز به کارگاه نجاری تبدیل شد.
این محقق و اصفهان شناس همچنین با اشاره به نخستین مجله مکتوب irways، که در سال 1965 به چاپ رسیده اظهار داشت: در این مجله از زورخانه چهار سوق مقصود نیز عکسبرداری شده است.مقصودی ادامه داد: زورخانه چهار سوق مقصود تا سال 1348 همچنان پایدار و قابل استفاده بود و پس از آن نیز به متروکه تبدیل شد. وی در خصوص نامگذاری این محل به چهار سوق مقصود اذعان داشت: این امر به سبب معروفیت محل به این نام است.
مقصودی همچنین به زمین باقی مانده از دشت کوره پزی آجر عصر صفویه اشاره کرد و گفت: در حال حاضر مساحت باقی مانده از کل فضای آن روز حدود 600 متر است که پیش بینی می شود 200 متر آن فضای سازه زورخانه باشد.
این محقق و اصفهان شناس در بخش دیگری از سخنان خود به نخستین نقشه جغرافیایی اصفهان اشاره کرد و اظهار داشت: نقشه سلطان سیدرضا خان نخستین نقشه جغرافیایی اصفهان است که در سال 1302 چاپ و در نقشه مذکور کوره آجرپزی عبدالکریم مشخص شده و کنار آن نیز "با خلفا" کشیده شده است.
وی با اشاره به خاکبرداری های انجام شده در فضای 13 هزار متری نخستین اظهار داشت: با توجه به وجود کوره آجرپزی این خاکبرداری انجام شد که برای استفاده در سازه های میدان نقش جهان بوده است و پس از انجام خاکبرداری و متروکه شدن فضای مجاور کوره آجرپزی که همان باخلفا نام دارد، تبدیل به قبرستان شد.
    مقصودی ادامه داد: باخلفا پس از تبدیل به قبرستان مجدداً متروکه شد و بر اساس اسناد موجود در حدود 144 سال پیش مجدداً تبدیل به باغ و باغ نیز وقف شد.
این محقق و اصفهان شناس ادامه داد: در عصر پهلوی اول نیز که اداره ثبت به وجود آمد متأسفانه عده ای افراد سودجو با سندسازی مساحتی حدود 10 جریب از این زمین را به خود اختصاص دادند و در این مکان خانه سازی کردند البته بخشی از این فضا پیش از آن تبدیل به مدرسه شد که البته هنوز این مدارس باقی مانده است.
مقصودی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به اینکه متأسفانه در خصوص این زورخانه تاکنون اطلاعات زیادی وجود نداشته و آنچه اکنون وجود دارد نتیجه تلاشهای اوست، اظهار داشت: از زورخانه چهارسوق مقصود نزدیک به 40 قطعه عکس یافت شده که در زمان اتمام بازسازی زورخانه، در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار داده می شود.
این محقق و اصفهان شناس همچنین اظهار داشت: احتمال می رود یک هارتل قدیمی سنگی، که دو قطعه سنگ در ابتدا و انتهای آن وجود دارد و با یک میله با یکدیگر مرتبط شده در این زورخانه یافت شود که به دلیل سنگین وزن بودن احتمال باقی ماندن آن وجود دارد. رئیس اداره حفظ و احیاء بناها و محوطه های تاریخی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان نیز در خصوص بازسازی و مرمت "زورخانه تاریخی میدان امام" با اشاره به اینکه این زورخانه در زمان صفویه کاربری کوره آجرپزی داشته و برای تأمین مصالح ساختمانی میدان امام بنا شده بود، تصریح کرد: کوره آجرپزی در دوره های تاریخی به زورخانه تبدیل شده و اکنون کاربری زورخانه ای دارد.
وی با اشاره به اینکه در حال حاضر یک فضای گنبدخانه ای وجود دارد که نیمی از آن در دل زمین قرار گرفته، افزود: این زورخانه از کف زمین در حدود سه متر پایین تر و دارای تاق چشمه هایی در این محوطه است.
رحمتی افزود: قرار است در کنار زورخانه باستانی، موزه ورزش نیز ایجاد شود.وی با اشاره به اینکه کار مرمت این بنا از آغاز شده، افزود: قرار است در مدت دوماه آینده زورخانه تاریخی مورد بهره برداری قرار گیرد.
رئیس اداره حفظ و احیاء بناها و محوطه های تاریخی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان گفت: برای تکمیل و بهره برداری این زورخانه یک میلیارد ریال اعتبار نیاز است.رحمتی همچنین خاطرنشان کرد: برای مرمت این بنا اقداماتی از جمله خاکبرداری، محوطه سازی، بدنه سازی و مرمت داخل زورخانه، آجر فرش و کاشی کاری صورت خواهد گرفت.
همچنین محمد حسین ریاحی، مسئول پژوهشی مرکز اصفهان شناسی و خانه ملل اصفهان، به سابقه دیرینه زورخانه ها در ایران اشاره کرد و اظهار داشت: نخستین زورخانه و اصل زورخانه در ایران به پوریای ولی مرتبط می شود.