ماه رمضان ماه ضیافت الهی
علی حسین زاده*
رمضان، به معنای شدت گرما و تابش آفتاب بر رَمل است، رمضان به معنای سنگ گرم است و از سنگ گرم، پای روندگان می سوزد.  در لغت نامه دهخدا آمده است، شاید که به وقت وضع اسم رمضان، ماه صیام در شدت گرما بود و یا مأخوذ از «رَمَض» است که به معنای سوختن است. چون ماه صیام گناهان را
می سوزاند از این رو به این اسم مسمی گشت و یا اینکه مشتق از «رمض» است و معنی «رمض» سوخته شدن پای از گرمی زمین چون ماه صیام موجب سوختگی و تکلیف نفس است. به هر حال از پیامبر اکرم روایت شده که فرمودند: «وَ شَهرُ رَمضان سُمَّی بذلک ... لشده الحر» نامیده شد رمضان به خاطر شدت گرما. و در روایتی دیگر از پیامبر اعظم (ص) است که فرمودند: به راستی که رمضان نامیده شد، زیرا گناهان را از بین می برد. انتخاب چنین واژه ای ه راستی از دقت و لطافت خاصی برخوردار است؛ چرا که سخن از گداخته شدن و شاید به تعبیری دگرگون شدن در زیر آفتاب گرم و تحمل ضربات بی امان آن است، زیرا که رمضان ماه تحمل شدائد و عطش می باشد و البته عطش که حاصل از نفس سرکشی که پیوسته می گدازد و سوزشش به راستی جبران ناپذیر است.
امام باقر (ع) فرمود: نگویید این رمضان است، نگویید رمضان رفت و یا آمد، زیرا رمضان نامی از اسماء ا... است که نمی رود و نمی آید که شیء زائل و نابود شدن می رود و می آید،  بلکه بگویید ماه رمضان. پس ماه را اضافه کنید در تلفظ به اسم که اسم، اسم ا... بوده و ماه رمضان ماهی است که قرآن در او نازل شده است و خداوند آن را مثل وعده  وعید قرار داده است.
و بنابراین ماه رمضان ماهی الهی است که همه انسانها به آن دعوت می شوند.
همه زمانها، همه مکانها، و کل عالم وجود از آن خداست، اما بعضی از چیزها در این عالم اعم از زمان و مکان در روایات تصریح شده که از جانب خدا و مال خداست. امیرالمؤمنین علی (ع) می فرمایند: رمضان، ماه خدا و شعبان ماه رسول خدا و رجب ماه من است. در اینکه چرا در میان ماهها، فقط ماه مبارک رمضان به خدا اختصاص داده شده، باید گفت: شکی نیست که چیزی را در عالم وجود نمی توان تصور کرد که از آن خدا و مخلوق او نباشد و به پروردگار نسبت داده نشود ولی گاهی از نظر اهمیت و عظمت مطلب تنها آن را به خداوند نسبت می دهند. مثل اینکه
می گویند روز خدا، ماه خدا، خانه خدا، کتاب خدا، بندۀ خدا، نور خدا و... از این مطلب استفاده می شود که در آن یک نوع خصوصیتی در کار است. چنانکه مادری به فرزندش می گوید: مادر! به کتاب بابا و به میز و صندلی بابا دست نزن، یا به اتاق بابا برو و...
یا اینکه هر چه در خانه هست مال باباست ولی
 می خواهد با این عبارت بفهماند که در آن چیز، یک نوع اختصاص به پدر هست که در غیر آن نیست. نمونه های زیادی از این قبیل وجود دارد که یک نوع برگزیدگی و اختصاصی بودن نسبت به خداوند متعال مشاهده می شود. چنانکه رسول خدا (ص)
می فرمایند: خداوند از میان مخلوقاتش، برگزیده هایی
 برای خود مقدر فرموده از بقعه ها، از شبها و روزها از ماه ها و از بندگانش و از برگزیده های بندگانش برگزیده هایی. اما برگزیده او از بقعه ها، مکه، مدینه و بیت المقدس و از شب ها شب های جمعه، شب نیمه شعبان ، شب های قدر و شب های عیدین (فطر و قربان) و از روزها روزهای جمعه و اعیاد و از ماه ها رجب، شعبان و رمضان و اما برگزیده او از بندگانش فرزندان آدم و برگزیده او از فرزندان آدم کسانی هستند که آنها را با علم و آگاهی از میان آنها برگزیده، زیرا خداوند عزوجل چون مخلوقات خود را خلق کرد فرزندان آدم را از میان آنها برگزید. سپس از فرزندان آدم عرب را و آنگاه از عرب «مضر» را پس از مضر قریش را، آنگاه از قریش هاشم را و از هاشم من و اهل بیتم را برگزید.
شهید آیت ا... دستغیب می فرماید: برای این ماه مبارک اسامی کثیره ای است نظیر شهرالتوبه، شهرالانابه و شهر تمعوفیه السیآت (ماهی که گناهان را محو می کند) تا قریب یکصد اسم که از بعضی دعاهای وارده در این ماه استفاده می شود لکن آنچه از همه عظیم تر
و مهمتر است «شهر ا...» است خدای تعالی این قطعه از زمان را به خود نسبت داده و اضافه تشریفیه برای آن آورده است.
از این رو با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان درهای رحمت خداوند رحیم به روی بندگان باز می شود و این به ظرفیت وجودی بنده بستگی دارد که چگونه از آن بهره ببرد.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: درهای آسمان در اولین شب ماه رمضان گشوده می شود و تا آخرین شب آن بسته نخواهد شد.
یکی از علمای بزرگوار می گوید، در ماه رمضان همه اوقاتش اعم از روزها و شبها ندای الهی
طنین انداز است.پس یکی از کارهای مهم برای رهرو در این ماه بزرگ و باعظمت شناخت آن است آن طور که حق اوست و این ماه را خداوند گرامی داشته است با دعوت کردن از رهروان به مهمانی خود و این ماه زمان مهمانی است.
قدر دانستن ماه رمضان و کسب معرفت حقیقی نسبت به او از فیوضاتی است که اگر شامل حال بنده ای
 شود او اهل این ماه است. از این رو شهید محراب آیت ا... دستغیب فیوضات بهره مندشدگان این ماه را چنین شرح می دهد:
ماه مبارک رمضان در قیامت به بهترین صورت ها مصور می گردد و اهلش را شفاعت می کند، یعنی هر کس که احترام او را رعایت کرده در حقیقت احترام رب العالمین را نگاه داشته چون ماه خداست. و اما وظایف مؤمن در قبال ماه مهمانی خدا بسیار است. بهره مندی از موهبت این ماه بزرگ خود فیضی است که هر کس به اندازه ظرفیت وجودی خویش کسب
می کند. یکی از آن موهبتها صوم یا روزه است. صوم در لغت به معنای خودداری از عمل است. برای مثال صوم از خوردن و نوشیدن و... به همین دلیل به واژه «صمت» یا سکوت نیز صوم
می گویند، زیرا آن هم خودداری از سخن گفتن است. بنابراین اصل صوم در لغت به معنی امساک، پرهیز و خودداری است. صوم یعنی باز ایستادن از خوردن. روزه یکی از فروعات دین اسلام است که در قرآن هم دستور و ابلاغ آن آمده. «یا ایهاالذین آمنوا کتب علیکم الصیام». حکم وجوب روزه صرفاً مخصوص مسلمانان نبوده بلکه به استناد قرآن کریم برای پیشینیان
(امت های پیش از مسلمانان) نیز بوده است از این رو حضرت علی (ع)
فرمودند، خداوند روزه را واجب کرد تا به وسیله آن اخلاص خلق را بیازماید.
روزه یکی از ستون های دین می باشد و استواری دین مؤمن به عرضه اخلاصش به درگاه الهی است. امام پنجم (ع) می فرمایند: اسلام بر پنچ چیز استوار است: بر نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.
همچنین دعا آدابی بسیار دارد که به طور اختصار می توان برشمرد:
1 -شروع بسم الله 2- ستایش خداوند 3- یاد پیامبر و اهل بیت 4- واسطه قرار دادن 5- همراه با تضرع پنهانی 6- همراه با دو رکعت نماز 7- همت بلند 8- دعا برای دیگران 9- دعای جمعی 10- خوش بینی به اجابت 11- اصرار در دعا و 12- نام بردن از حاجت.
روزه داری و رعایت اصول و شرایط مهمانی موقعی فایده می بخشد که دوری از رذایل اخلاقی و ترک معصیت را در برداشته باشد. حضرت رسول (ص)
می فرمایند: هر کس ماه رمضان را روزه بگیرد و در آن از حرام و بهتان (دروغ بستن) دوری کند خداوند از او خشنود می شود و بهشت را بر او واجب می گرداند. بنابراین کسی که صرفاً به روزه گرفتن اکتفا نموده و از هر نوع ارتکاب اعمال دیگری بی باک باشد اثری در عبادتش نمی بیند.
امام پنجم (ع) درباره افطار دادن مؤمنین نسبت به همنوعان روایتی دارند که در آن به این مهم اشاره می نمایند. امام
 می فرمایند: افطاری دادن به برادر مسلمان، معادل آزادی بنده ای از فرزندان اسماعیل است.
یکی دیگر از برکات ماه مبارک رمضان، حضور در مساجد و توبه و استغفار است. حضور در مسجد و یا مأنوس بودن با آن در قرآن و بسیاری از روایات سفارش شده.
خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: در آن (مسجد) مردانی هستند که دوست دارند پاک گردند و خداوند پاکان را دوست
می دارد.
در روایتی از امام صادق (ع) داریم که چنین فرموده اند: خواب روزه دار عبادت و نفس او تسبیح است و در ادامه این روایت آمده است که خداوند به موسی فرمود: ای موسی بوی دهان روزه دار در نزد من از مشک خوشبوتر است. روزه دار دو خوشحالی دارد یکی به هنگام افطار و دیگری آنگاه که خدای خویش را ملاقات می کند.
   اما در این ماه قرائت قرآن، دعا و مناجات از اهمیت خاصی برخوردار است. به طوری که امام رضا(ع) فرموده اند: هر کس در ماه رمضان یک آیه از کتاب خدا را قرائت کند مثل این است که در ماه های دیگر تمام قرآن را بخواند.
بهار قرآن ماه رمضان است؛ چرا که ماهی است که در آن قرآن نازل شده پس خواندن قرآن و درک مفاهیم بلند آن جزو بهترین عبادت ها
 محسوب می شود.
و یکی دیگر از مهمترین کارها در ماه رمضان «دعا کردن» است؛ دعا برای توفیق عبادت، دعا برای درک لیله القدر و دعا برای درک شب عید فطر. نقش و اهمیت دعا در اسلام به عنوان اسلحه مؤمن محور دین و نور آسمان ها و زمین می باشد.
از این رو آثار و نتایج دعا را می توان چنین برشمرد که:
1 -برگرداندن قضای الهی 2- تسکین دردها 3- مقابله با آفت ها
 4 - ایمنی از شیطان و 5- نزول رحمت الهی
البته معرفت، عمل صالح، کسب حلال، حضور قلب و ممکن و حلال بودن خواسته از شرایط اجابت دعا است. حاجات دعا کننده با رعایت آنها روا می شود ضمن آنکه آنچه که موجب موانع اجابت دعاست از جمله گناه، ظلم و... را در بر نداشته باشد.
و اما توبه یعنی اقرار به گناه در پیشگاه خداوند کریم. توبه به معنای بازگشت است. بدین معنی که گناهکار، دیگر راهی را که رفته نرود و بر گذشته پشیمان و ناراحت باشد. توبه و استغفار نوعی پاکی است  و استغفار کننده زندگی نوینی را با طهارت آغاز می کند. برای اهمیت توبه و استغفار به دو روایت اشاره می کنیم. پیامبر اکرم فرمودند: کسی که از گناه توبه می کند مثل کسی است که گناه نکرده است و امام علی (ع) نیز فرموده اند: بر شما باد در ماه رمضان به استغفار و دعای زیاد. اما دعاهای شما دافع بلا از شماست و اما استغفار شما از بین برندۀ گناهان است. از این رو خواندن نمازهای وارده در این ماه بزرگ و اهتمام به درک لیله القدر و عدم غیبت و دروغ، پرداختن به امور همنوعان کم بضاعت، اطعام دادن و مهربانی با دیگران سفارش بسیار شده است. خداوند انشاءالله توفیق درک این ماه بزرگ را به همه بندگان مؤمن خود عنایت بفرمایند و ما را از روزه داران واقعی قرار دهند.
*دبیر کانون مداحان استان فارس و دانشجوی دانشکده علوم حدیث تهران