روزنامه عصر مردم

پنجمين مدرسه ايران موزه مي شود

در دوره کريم خان با موافقت وي اجازه تأسيس شعبه يک شرکت انگليسي داده شد که چند دهه بعد از تأسيس کنسولگري انگليس در بندربوشهر، هلند، آلمان، روسيه، عثماني و شرکت هاي خارجي متعدد ديگري در اين بندر نمايندگي هايي را در سال هاي مختلف تأسيس کردند. در دوره کريم خان بندر بوشهر از لحاظ تجاري و سياسي براي انگلستان نهايت اهميت را پيدا کرد. با پيدايش چنين وضعيتي، پادشاهان ايران به اهميت بندر بوشهر پي بردند و از نظر سياسي توجه بيشتري به آن شد.
تأسيس مدرسه سعادت
ميرزا علي خان امين الدوله پس از چند ماه حکومت در آذربايجان در سال 1275 شمسي، بر مسند صدارت ايران تکيه زد. وي در تأسيس و راه اندازي مدرسه سعادت بوشهر نيز نقش بسزايي داشت.
( از جمله تحولات سياسي بوشهر در فاصله اين سال ها انتصاب احمدخان به حکومت و دريا بيگي بندر بوشهر، دشتي و دشتستان است.) از جمله اقدامات مهم احمدخان دريابيگي در عرصه فرهنگ، فراهم آوردن زمينه هاي تأسيس مدرسه سعادت بوشهر بود. وي خود در رشته مهندسي دارالفنون تهران تحصيل و زبان فرانسه را به خوبي مي دانست و ترجمه مي کرد. در اين زمان (1277 شمسي) شيخ محمدحسين سعادت در دارالمعلمين تهران به تدريس و تکميل معلومات مشغول شد و دروس الهيات و ادبيات عرب را نيز تدريس مي کرد. تحولات فرهنگي و اجتماعي در آن دوران سبب شد تا وي با احمد خان دريا بيگي در زمينه تأسيس مدرسه اي به سبک جديد در جنوب ايران همکاري کند. همکاري مستمر اين دو، از زمينه هاي اصلي تأسيس مدرسه سعادت بوشهر محسوب مي شود که در سال 1278 ش تأسيس شد. قبل از مدرسه سعادت، اولين موسسه آموزشي که در بوشهر شروع به کار کرد، مکتب خانه احمديه با مديريت شيخ احمد بود. در اين مکتب شاگردان علوم ديني، قرآن و حافظ
مي آموختند که پس از درگذشت شيخ احمد، سرپرستي امور مکتب خانه را شيخ محمد باقر بهبهاني به عهده گرفت.
احمد خان دريا بيگي، حکمران بوشهر و بنادر خليج فارس براي ايجاد ساختار جديد تربيتي از نظر مادي و معنوي به شيخ محمد باقر بهبهاني کمک هاي موثري کرد. دريا بيگي بنيان نهادن مدرسه مورد نظر را با تغييراتي در همين مکتب خانه آغاز کرد و حمايت مادي و معنوي از اين کانون فرهنگي را خود بر عهده گرفت. ميرزا حسين فاضل اهرمي و ميرزا آقا به ترتيب براي سرپرستي و آموزگاري بيست دانش آموز تهيدست از اهالي دشتي و تنگستان که در اين مکتب خانه گرد آورده بودند، انتخاب شدند. اين دانش آموزان را در خانه اي
بزرگ نزديک محله کازروني مستقر کردند. اغلب آنها تهيدست و
بي سرپرست بودند، بعدها در محل مدرسه به طور شبانه روزي به سر بردند و هزينه غذا و ديگر مخارج آنها از طرف دريابيگي پرداخت مي شد.احمدخان دريابيگي در نامه اي به انجمن معارف تهران که به تازگي با پشتيباني ميرزا علي خان امين الدوله صدر اعظم تشکيل شده بود، اعزام معلمي آشنا به سبک جديد آموزش را به بوشهر درخواست کرد. وزير علوم و معارف وقت، شيخ حسين سعادت را که معلم ادبيات فارسي مدرسه افتتاحيه تهران و خود نيز از ديار جنوب بود به بوشهر اعزام کرد. شيخ محمد حسين، در اواخر ذيقعده 1278 شمسي از تهران به شيراز عزيمت کرد و برادر خود شيخ عبدالکريم را که در مدرسه سيد علاء الدين حسين در شيراز به علوم و ادبيات اشتغال داشت، براي کمک و همراهي با خود به بوشهر آورد. مدرسه از آن پس "سعادت مظفري " ناميده شد. آوردن کلمه مظفري بعد از سعادت از ابتکارات دريابيگي به منظور گرفتن کمک هاي نقدي از مظفرالدين شاه قاجار بود. در ابتدا برادران سعادت براي دانش آموزان به تناسب سن و معلومات، با کتاب هاي جديد و تازه کار آموزش را آغاز کردند و کلاس ها را به ابتدايي، اول و دوم تقسيم کردند.
مواد درسي مدرسه "سعادت مظفري" شامل مطالبي از جمله حروف الفبا، کلمات، جملات آسان و روان، حساب، نماز، نصايح و حکاياتي شيرين از "انوار سهيلي" و درس جغرافي بود. بنا بر اعلام سالنامه فرهنگ بنادر جنوب، تعداد دانش آموزان مدرسه "
سعادت مظفري" در سال 1278 شمسي بيست نفر بودند.
پس از افتتاح ساختمان جديد مدرسه سعادت، تعداد کلاس ها افزايش پيدا کرد. از محتواي مدارک موجود در بايگاني مدرسه چنين به نظر مي رسد که مشکلات مالي از مهمترين مسائلي بوده که همواره توجه موسسان و مديران مدرسه را در دهه هاي نخستين آغاز به کار به خود جلب کرده است که اين موضوع با عزل احمدخان دريابيگي و انتصاب رضا قلي خان نظام السلطنه مافي به عنوان حکمران بوشهر و بنادر خليج فارس آغاز شد.
بر اساس اسناد موجود حکمران جديد بر خلاف دريابيگي علاقه چنداني به اداره امور مدرسه سعادت نداشت، بنابراين متوليان امر انجمني مرکب از تجار و ديگر مقامات محلي را تشکيل دادند. بعد از دوران مديريت برادران سعادت، ميرزا علي دشتي، به مدت شش سال رياست مدرسه را بر عهده گرفت. در اين دوران مدرسه با تحولاتي چون ايجاد آزمايشگاه، توليد واکس و صابون و راه اندازي دوره متوسطه همراه بود. گزيده اسناد موجود در بخش بايگاني مدرسه شامل: 1- صورت جلسات هيأت امنا (1295- 1284 ش) 2- دفتر امتحانات 3- گزارش هفتگي دانش آموزان
4 - دفتر احصائيه (آمار) 5- کتاب و کتابخانه 6- صورت مخارج مدرسه است. اطلاعات آماري دقيق اين اسناد که بخشي از آنها با خط زيباي نستعليق و توسط منشيان مدرسه به نگارش در آمده اند،
بيانگر توجه و دقت مسئولان امر در انجام امور اداري مي باشد. تمامي اطلاعات در اسناد ذکر شده با ثبت روز، ماه و سال همراه بوده و کيفيت و ارزش علمي اسناد بسيار بي نظير است چراکه با گذشت بيش از يک قرن هنوز مانند زمان نگارش سالم باقي مانده اند.
اين تحولات مدرسه سعادت را در زمره مدارس دولتي در دوره پهلوي اول 1313 شمسي ايجاد کرد. آنچه در طول اين مدت بيش از هر چيز قابل توجه است، نقش مدرسه سعادت در مبارزات مردم و دفاع مقدس است. به گفته مديران وقت مدرسه سعادت و شاهدان عيني، راه پيمايي ها و تظاهرات مردمي و دانش آموزي در آن زمان در بوشهر از مدرسه سعادت هدايت مي شده است.
صورت جلسات هيأت امناء
از جمله با ارزش ترين اسناد موجود در بايگاني مدرسه سعادت، دفتر صورت جلسات هيأت امناي اين مدرسه مربوط به سال هاي
 1294 - 1284 است. اولين هيأت امناي اين مدرسه در سال 1280 انتخاب شد و به مدت دو دهه با تغيير اندکي در اعضا آن فعاليت داشت که نخستين اعضاي آن عبارت بودند از: حاج عبدالرسول رئيس التجار،
حاج سيدمحمدرضا کازروني، حاج ميرزا غلامحسين کازروني، حاج يحيي صاحب تاجر بهبهاني، سروش الملک رئيس پستخانه بوشهر، ميرزا يانس معاون گمرک و ميرزا عبدالوهاب.
اين هيأت هفته اي يکبار آن هم در روزهاي چهارشنبه با حضور شيخ محمدحسين و شيخ عبدالکريم سعادت و آقا محمدباقر بهبهاني تشکيل جلسه مي داد. اعضاي هيأت امنا جلسات خود را در ماه رمضان در روز پنج شنبه برگزار مي کردند و اين جلسات متقارن با مناسبت هاي ملي مذهبي بر گزار نمي شد. اعضاي هيأت امنا در خصوص مسائل و مشکلات داخلي مدرسه، جمع آوري اعانه و مسائل خارجي مربوط به مدرسه به تبادل نظر مي پرداختند، در پايان تصميماتي مي گرفتند و آنرا اجرا مي کردند و خلاصه مذاکرات و تصميم گيري هاي هيأت امنا در دفتري مخصوص ثبت مي شد. اگرچه اسناد صورت جلسات سال هاي نخستين تاسيس مدرسه (1283-1280ش)در طول زمان از بين رفته است، اما با اين وجود اسناد موجود در سال هاي (1295- 1284 ش)وضعيت مدرسه سعادت را به خوبي نشان مي دهد.
مطالب و موضوعاتي که در اين اسناد بيان شده است شامل: امور مالي، امور اداري، مسائل عمراني و تعميرات، نحوه سياست گذاري
در اداره مديريت مدرسه، عزل و نصب هاي مقامات محلي و کشوري، مدرسه محوري و مسائل تربيتي که در هيأت امنا مطرح و تصميم نهايي درباره آنها گرفته شد. عزل و نصب هر يک از کارکنان مدرسه،با نظارت مستقيم هيأت امناي مدرسه صورت مي گرفت. اين هيأت برشيوه مديريت و چگونگي اداره مدرسه نظارت کامل داشت به گونه اي که مدير مدرسه بدون درخواست مرخصي از اعضاء هيأت امنا نمي توانست مدرسه را ترک کند. وي بايد تقاضاي خود را با درخواست کتبي به اين هيأت اطلاع مي داد و بعد از موافقت هيأت امنا و تعيين جانشين موقت مدرسه را ترک مي کرد و اين امر درباره ساير کارکنان مدرسه نيز صادق بود. مدير مدرسه ضمن تدريس، بر وضعيت تحصيلي دانش آموزان نيز نظارت کامل داشت. دانش آموزان برتر را مورد تشويق قرار داده و مشکلات آناني که به هر دليل از ادامه تحصيل انصراف مي دادند را مورد بررسي قرار مي داد. بعضي از نوشته ها نيز دلالت بر حمايت مالي حکمرانان ايراني و نمايندگي هاي خارجي از مدرسه دارد. هيأت امناي مدرسه با توجه به مناسبت هايي مانند انتصاب مقامات محلي و کشوري با ارسال پيام ضمن تبريک به اين مقامات، خواستار مساعدت مالي آنان مي شدند. از جمله اسناد جالب به جا مانده در مدرسه سعادت، اسنادي است که با اقدامات و فعاليت هاي هيأت امناي مدرسه در زمينه تأسيس و راه اندازي
 مدارسي چون "جاويد " در بندر عباس ،"خزعليه" در خوزستان ،
"اخوت "در کاظمين، مدرسه بهبهان و لنگه اختصاص دارد.
امتحانات
مدرسه سعادت در سال1280شمسي به ساختمان جديد منتقل شد. اين مدرسه داراي هفت کلاس بود، که در پنج کلاس آن دروس دوره ابتدايي و در دو کلاس ديگر دروس دوره متوسطه تدريس مي شد. امتحانات خصوصي، هر ماه انجام مي شد و هر سال يک بار نيز امتحانات عمومي با حضور بيشتر اولياي دانش آموزان و بزرگان شهر و هيأت مديره برگزار مي شد. به گزارش اسناد و مدارک موجود مربوط به امتحانات سال 1304شمسي مدرسه سعادت، امتحانات در دو نوبت شش ماهه اول و ساليانه به صورت کتبي و شفاهي برگزار مي شد.
دفاتر هفتگي دانش آموزان
گزارش هاي هفتگي کلاس هاي درسي مدرسه سعادت در سال هاي
 1310-1307 نشان مي دهند که سال تحصيلي از 16 تا 22 تيرماه هر سال آغاز مي شد و در خرداد سال بعد با اعلام نتايج نهايي، دانش آموزان پايان نمي يافت. تعطيلات تابستاني نيز از آغاز تير ماه تا پانزدهم همان ماه بود. بر اين اساس دانش آموزان جز تعطيلات تابستاني و نوروزي خود بايد 11 ماه و اندي از سال را رسما در مدرسه به تحصيل مي پرداختند.
براساس گزارش هاي هفتگي مدرسه، در سال هاي فوق ،
مسئولان مدرسه با فرا رسيدن سال نو، يک هفته را به عنوان ايام نوروزي تعطيل اعلام مي کردند. اين تعطيلات از 29 اسفند آغاز و تا 8 يا 9 فروردين سال جديد ادامه داشت. بنا بر اعلام اسناد موجود مسئولان مدرسه سيزدهم نوروز را هم تعطيل مي کردند.
دفاتر آمار
اين دفاتر مشخصات فردي دانش آموزان، زمان ورود آنها به مدرسه تا هنگام فراغت تا ترک تحصيل را نشان مي دهد. مشخصات فردي که در دفاتر آمار آمده و شامل؛رديف، نام پدر، نام خانوادگي، شماره شناسنامه، سن،تاريخ ورود و خروج، دانش آموزان مجاني يا شهريه بده است.
دفاتر صورت مخارج
اسناد مربوط به صورت مخارج مدرسه سعادت که در حال حاضر در بخش بايگاني اين مدرسه نگهداري مي شود، شامل:
الف) اسنادمربوط به نخستين سال هاي فعاليت مدرسه 1281-1279
شمسي، مندرجات آن شامل تعداد دانش آموزان، مشکلات مالي، چگونگي تأسيس انجمن وکلاي مجلس و همچنين مساعدت و مشارکت مالي تجار و مقامات محلي است.
ب) دومين بخش اين اسناد مربوط به سال هاي 1308- 1295 شمسي است که مطالب آن شامل حقوق ماهيانه کارکنان و ديگر مخارج مدرسه با واحد"قران" و اجزاي آن "غاز" محاسبه مي شد.
از محتويات اين اسناد چنين به نظر مي رسد که بيشترين حقوق به مدير و کمترين به دفتردار يا خادم مدرسه تعلق مي گرفته است.
کتاب و کتابخانه
مديريت وقت مدرسه سعادت در سال 1278 شمسي در صدد تهيه و تدوين کتب درسي دانش آموزان بر آمد که نخستين گام را محمدحسين سعادت برداشت. وي در تهران حدود دويست تا سيصد جلد کتاب فارسي ابتدايي تأليف مفتاح الملک، چندين جلد کتاب عليخان،کتاب جغرافياي ابتدايي، شرعيات موسوم به کتاب علي، جلدهاي مختصر انوارسهيلي و خلاصه الصر عربي را براي استفاده شاگردان مدرسهءسعادت فراهم کرد و بر حسب کلاس و استعداد به تدريج در ميان دانش آموزان توزيع شد. در ابتدا محمدحسين سعادت کتابي را به نام تاريخ مختصر ايران تأليف کرد، که سال ها در مدارس تدرس مي شد و سپس تاريخ خليج را تدوين کرد.
در ادامه شيخ عبدالکريم سعادت اقدام به تأليف 9 عنوان کتاب درسي کرد و تعداد ديگري کتاب نيز به رشته تحرير در آمد. يک سري از کتاب هاي تأليف شده به مدت 15 سال در مدارس بوشهر، اهواز، خرمشهر، مدارس عراق، بحرين و مدارس هندوستان براي ايرانيان تدريس مي شد. اين اقدامات مورد توجه متوليان فرهنگ و معارف کشور قرار گرفت طوري که آنها طي مکاتبات متعدد از مديريت مدرسه سعادت مراتب قدرشناسي خود را اعلام مي کردند.
بخش ديگري از اين اسناد به انبار کتب مدرسه سعادت اختصاص دارد که مربوط به سال هاي 1308-1305 شمسي و شامل کتب درسي مورد نيازي است که مديريت مدرسه در صدد خريداري آنها بر آمد و در اختيار دانش آموزان قرار داد. مدرسه سعادت بر طبق اعلام صورت جلسه هيأت امنا کتابخانه اي داشت که تاريخ تأسيس آن مربوط به پيش از سال 1284است.
اين کتابخانه از بدو تأسيس داراي کتب و نشريات داخلي و خارجي ارزشمندي بود که متاسفانه در طول زمان به تاراج رفته است.
تبديل مدرسه سعادت به موزه
معاونت توسعه و تجهيز منابع ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان بوشهرگفت: فرم معماري و تزئينات مدرسه سعادت به روش معماري کلي بافت قديم بوشهر به شيوه اي به نام "بيت ميلاني" و مصالح بکار رفته در آن از سنگ هاي مرجاني و نوعي ملات به نام "چاري" است. محمد باقر سعادت که خود يکي از منسوبان خاندان سعادت (شيخ محمد حسين سعادت) است اضافه کرد:پوشش سقف مدرسه نيز از چوب صندل يا چندل بوده که روي آن را با حصير مي پوشانند و به دليل شرايط اقليمي آب و هواي ساحلي و رطوبت بالا، درب و پنجره ها از چوبي محکم و مقاوم به نام "ساج" تهيه و با شيشه هاي رنگي تزئيين شده است.
وي تصريح کرد: در حال حاضر اسناد و مدارک بخش اداري و فعاليت عملکرد دانش آموزان و آموزگاران به همراه اشياء و کتب درسي و همچنين تصاوير تاريخي اين مدرسه قدمت يک قرن و 10 سال دارد و در قالب يک موزه کوچک و اختصاصي در محل ساختمان جديد مجاور مدرسه در معرض بازديد علاقه مندان قرار دارد .وي افزود:مدرسه سعادت بوشهر پنجمين مدرسه ماندگار کشور است و با توجه به اهميت و ارزش اين بنا و نقش آن در آشنايي مردم جنوب ايران با مظاهر فرهنگ و آموزش هاي جديد در ميان ساير بناهاي بافت قديم جايگاهي ويژه دارد. اين مقام مسئول اضافه کرد:مدرسه سعادت بوشهر با توجه به سابقه و اعتبار قدمت آن به پيشنهاد مديريت ميراث فرهنگي بوشهر در تاريخ 11 بهمن 87 به شماره 2578در رديف آثار ملي کشور به ثبت رسيد.