اويى، شهر دخمه هاى اسرارآميز
نفيسه زمانى نژاد

شهر زيرزمينى اويى در زير بافت شهر نوش آباد (در بخش مرکزی شهرستان آران و بیدگل استان اصفهان) به صورت دستكن ايجاد شده و چندين هزار متر وسعت دارد. كلمه اويى يك اصطلاح محلى است كه به معمارى دست كن زير زمينى گفته می شود.
در اين منطقه از عمق 4 مترى تا عمق 18 مترى زمين، فضاهاى متعددى از جمله اطلاق، راهرو، چاه ها و كانال هاى زيادى براى درمان ماندن از دست اشرار كنده شده است. اين معمارى بى نظير با اين شكل در جهان منحصر به فرد بوده و تاكنون با توجه به آثار به دست آمده در كاوش هاى باستان شناسى، قدمت آن به قبل از اسلام برمی گردد.
اين مجموعه به عنوان محلى دفاعى و نظامی كاربرد داشته كه تا سال 1381 ه.ش هيچ اطلاعات مستندى در رابطه با اين ساختار در دست نبوده است، بلكه در ميان عوام و افراد آن منطقه به دخمه هاى اسرارآميز شهرت داشته است.
براى انجام كاوش هاى اوليه در اين محل، اعتبارى بالغ بر 200 ميليون ريال اختصاص يافت. هدف از اجراى اوليه اين طرح، آماده سازى فضاهاى مناسب و امكانات لازم براى تسهيل در بازديد گردشگران بوده است. بر اساس نظر كارشناسان، فلسفه وجودى اين شهر، ضعف امكانات دفاعى چون قرار گرفتن در يك موقعيت طبيعى خاص، نبود برج و باروهاى مستحكم و تعداد جمعيت كشاورزنشين اين منطقه بوده است.
در كاوش هاى صورت گرفته در اين شهر علاوه بر كشف يك پديده بى نظير كه منظور شهر زيرزمينى اويى بوده، به مطالعات مردم شناسى، زمين شناسى، معمارى و شهرسازى نيز پرداخته شده است. اين كاوش ها كه شامل مرمت آثار و ايستاى زمين شناسى، مردم شناسى و زبان و گويش شهرسازى خود شهر نوش آباد و توصيف سفال هاى به دست آمده بوده به همراه شناسنامه، طرح عكس و آمار آنها به استان ارايه شده است.
همچنين شهردار نوش آباد در مورد اين شهر زيرزمينى بيان نموده كه اقدامات بسيارى براى معرفى اين منطقه باستانى به بازديدكنندگان صورت گرفته من جمله، نگارش كتابى كوتاه با نام روياى شهرنوش آباد كه به معرفى و شناسايى نحوه پيدايش و كشف دالان هاى تنگ و باريك و بلند و پيچ در پيچ و اسرار آميز معمارى اين شهر پرداخته است. اين شهر زيرزمينى اثر منحصر به فرد منطقه نوش آباد است كه در طى يك رشته حفريات باستانشناسى در زير شهر تاريخى نوش آباد كشف شده و در دوران باستان پناهگاه امن مردم بوده كه خود را از دست دشمنان و غارتگران، در امان نگاه می داشتند.
معمارى شهرزيرزمينى اويى:
راهروهاى ورود به داخل اين مجموعه از طرق مختلف و به شكل مخفى در منازل يا در داخل قلعه خشتى در مجاور شهر و يا محل هاى پرجمعيت و داخل كانال هايى كه از زيرخانه ها و براى گذر آب قنات ها و... بوده ايجاد می شده است. در برخى منازل قديمی تر در قسمت مطبخ خانه آن چاهى براى ورود به اين فضاها حفر نموده و در دهانه چاه را با تنور به شكل ماهرانه اى پوشانده بودند و در مواقع اضطرارى افراد از داخل تنور وارد شهر زيرزمينى شده و دوباره انتهاى تنور را مسدود كرده به شكلى كه هيچ اثرى از ورود به اويى، معلوم نمىشده است. راه هاى ورود به طبقات بعدى طورى حفارى شده كه هر كس قصد ورود به فضاها را دارد ناگزير بايد از پايين به بالا حركت كند كه قدرت دفاعى افراد مهاجم را به صفر می رسانيد.
هر فضا داراى چندين اتاق و راهرو و توالت می باشد كه راهروى ورودى به اين فضاها، براى پناه گرفتن حداقل 10 نفر كافى بوده و در وسط راهروى اصلى در قسمت پيچ راهرو، سكويى كنده شده كه محل نشستن نگهبان می باشد. موقعى كه نگهبان در اين قسمت بود ديگر افراد داخل مجموعه با خاطرى آسوده به استراحت می پرداختند تا آن كه اعلام خطرى از سوى نگهبان داده شود. براى معطل نگه داشتن دشمن و ايجاد ترس بر دل آنان، تله هاى فيزيكى زيادى بر سر راهتان ايجاد می كردند. مثلاً در وسط اتاق ها، چاه هاى بسيار عميقى وجود دارد كه تخته سنگى در وسط آن قرار دارد و روى آن را با خاك می پوشاندند و با قرار گرفتن دشمن بر روى تخته سنگ، سنگ دوران شده و دشمن به قعر چاه می افتاد و يا سرگردان كردن دشمن در راه هاى پيچ در پيچ كه قابل شناسايى نبود.
تو در تو بودن فضاها در اين شهر زيرزمينى و به وجود نيامدن كوچكترين مشكل تنفسى از شگفتى هاى معمارى اين مجموعه است. افراد تا زمانى داخل اويى می ماندند كه از برقرارى امنيت داخل شهر اطمينان حاصل كنند. خمره هایى كه از داخل و بيرون دارای لعاب بوده در داخل این شهر زیرزمینی كشف شده كه نشان آن است براى نگهدارى روغن چراغ و آذوقه به كار می رفته است. آب مصرفى و شرب ساكنان داخل شهر نيز توسط راه هاى مخفى كه به پاياب هاى مرتبط با رشته قنات ها بوده و از زير زيرزمين می گذشته تأمین می شده است. وجود اين تجهيزات در شهر زيرزمينى اويى، فقط براى دوران عدم آرامش و هجوم متجاوزان به شهر نوش آباد بوده تا مردم در مواقع احساس خطر به اين پناهگاه امن، راهى شوند.
منبع: راسخون

باغ قدمگاه نيشابور
اين باغ در بستري كوهستاني و در دامنه جنوب كوه بينالود و رو به دشت نيشابور واقع شده است. اين باغ از سمت جنوب به جاده نيشابور - مشهد اتصال مي يابد.
از نيشابور حدود 24 كيلومتر و از مشهد حدود 100 كيلومتر فاصله دارد. اين مكان به عنوان مكاني مقدس از سابقه طولاني برخوردار است. وجه تسميه باغ با توجه به وجود سنگي سياه است كه جاي دو پا بر آن نقش بسته.
مي گويند سال 200 هجری قمری حضرت رضا (ع) كه از مدينه عازم مرو بودند، در اين مكان توقف كرده و چون خواستند با خاك تيمم كنند، آبي جاري پديد آمد. اين وقايع مهم، اين مكان را به مكاني مقدس و ايمن براي زايران در كنار مسير مشهد تبديل كرد كه در دوره هاي مختلف مجموعه اي ميان راهي شامل: كاروانسرا، آب انبار، حمام و مكان هايي جهت اطراق زائران و مسافران در حاشيه خيابان شكل گرفت.
شكل اصلي باغ كنوني در دوران صفوي و به دستور شاه عباس اول احداث شد و در دوره هاي بعدي در زمان شاه سليمان صفوي و در دوران ناصرالدين شاه قاجار مرمت هايي جهت حفاظت و احياء باغ صورت پذيرفت. آخرين مرمت و بهسازي مجموعه مذكور در سال 1350 توسط سازمان حفاظت آثار آغاز شده و تا به امروز ادامه دارد و به شماره 236 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
كوشکی هشت ضلعي در مركز باغ قرار دارد. در ضلع شرقي بقعه نيز چهار طاقي كوچكي قرار دارد كه از چشمه اي جوشان حفاظت مي كند. روايت است آب آن هنگام وضوي حضرت رضا (ع) جوشيده و جاري گرديده است و به ميمنت آن را چشمه حضرتي مي نامند.
اين باغ به عنوان بخش اول اين مجموعه با مساحتي برابر 1 هكتار، به صورت مربعي با ابعاد 100×100 متر و با دو ساختمان قديمي در موقعيت مركزي آن، مهمترين عنصر اين مجموعه است. اين باغ منطبق با شيب كوهپايه بينالود در سه سطح، با اختلاف ارتفاع 5/1 متر از يكديگر شكل گرفته است. در هر سطح، دو كرت بزرگ با درختان كاج وجود داشته كه در دوره هاي بعد درختان چنار، گردو و توت جايگزين بسياري از درختان كاج شده است.
آبياري باغ از طريق دو قنات- كه قنات اولي، قنات اصلي از سمت بالا ده و قنات دوم از سمت پايين ده می باشد در ميانه باغ به قنات اولي مي پيوندد- صورت مي گيرد كه در حال حاضر قنات دوم جايگزين چشمه اصلي (چشمه حضرتي) شده است. سردر ورودي باغ با پلكاني در دو طرف در خارج از مجموعه به فضاي محصور باغ مرتبط مي شود و با آبنمايي در مركز و كرتهاي درختكاري شده به بقعه منتهي مي شود.
در بالاي باغ دو كرت وجود دارد که استخر بزرگي در ميان آن هست و آب پس از ورود به استخر توسط جويهاي باريكي به 4حوض هشت گوش دور بقعه هدايت شده و توسط آبنمايي در محور مركزي به حوضچه هاي بعد انتقال مي يابد. پوشش گياهي باغ درختان چنار، كاج، توت، گردو و زبان گنجشك مي باشد كه در ميان اين درختان، گونه هاي درختان چنار، كاج و توت كهنسال به چشم مي خورد.

كاروانسراي مشيرالملك
كاروانسراي مشيرالملك در ضلع شرقي ميدان مركزي شهر برازجان قرار دارد.
 اين كاروانسرا در سال 1250 شمسي به فرمان حاج ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك با هزينه اي معادل 40 هزارتومان ساخته شد
معمار اين ساختمان حاج محمد رحيم شيرازي سازنده پل مشير و كاروانسراي دالكي است كه به طرز ماهرانه اي اقدام به ساخت اين بنا به سبك معماري زنديه كرده است.
عمده مصالح تشكيل دهنده اين كاروانسرا سنگ، گچ و ساروج است و در كف آن از تخته سنگ هاي بزرگ تراشيده استفاده شده است.
بام كاروانسراي مشيرالملك نيز با سنگ پهن تراشيده مفروش شده بود كه به هنگام بارندگي آب باران بوسيله ناودان هاي سنگي كه به طرز جالبي تعبيه شده بودند به بيرون از كاروانسرا هدايت مي شد.
در ديوار ضلع غربي كاروانسرا درب ورودي بسيار بزرگي از جنس چوب قرار دارد كه راه ورودي اصلي به حياط كاروانسرا بوده است.
در همين ضلع طبقه دوم كاروانسرا وجود دارد كه به شاه نشين معروف است. در جلوي شاه نشين يك تراس نسبتاً وسيع رو به خارج وجود دارد.
در دو طرف اين شاه نشين راه پله هايي وجود دارد كه پشت بام كاروانسرا را به محوطه ديگري كه اندرون كاروانسرا و مخصوص زنان و كودكان بوده است وصل مي شود.
اين بنا مثل ساير كاروانسراهاي ديگر داراي 4 برج مرتفع است. مساحت كل بنا 7000 متر مربع با زير بنايي در حدود 4200 متر مربع مي باشد.
كاروانسراي مشيرالملك مجموعاً داراي 68 باب اتاق و حجره بوده كه به دليل تغيير كاربري آن در دوره هاي بعدي تعداد اتاق ها كم يا زياد شده اند.
از اين بنا تا سال 1300 شمسي به عنوان كاروانسرا استفاده مي شد كه به دليل واقع شدن شهر برازجان بر سر راه تجارتي شيراز به بوشهر مكاني مناسب جهت استراحت كاروانيان بوده است.
از سال 1300 شمسي كه قشون نظامي به برازجان وارد شد اين كاروانسرا محل مناسبي براي استقرار نظاميان شناخته شد.
از سال 1335 با تغييرات و تعميراتي، اين بنا در اختيار شهرباني قرار گرفت كه از آن به عنوان زندان استفاده مي شد. به همين دليل به دژ برازجان معروف شد.
اين بنا سال 1377 با پيگيري هاي مكرر مديريت ميراث فرهنگي بوشهر به دليل اهميت و ارزش آن تخليه شد و در جهت كاربري فرهنگي و هنري اين اثر تاريخي مرمت هاي لازم روي آن صورت گرفت.
كاروانسراي مشيرالملك در سال 1362 به شماره 1638 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد.