روزنامه عصر مردم

فیلم «آل» انقلابی علیه انزوا و خرافه!

سینمای ملی، هنری و تجاری ما تجربه بسیاری از سبکهای مختلف سینمایی را کم دارد و یا اگر در گذشته تجربه شده اند از لحاظ کمّی حداقل و از بعد کیفی در سطحی نازل هستند.
یکی از سبکهایی که فیلمنامه نویسان، فیلمسازان و کارگردانان سینمای ایران با آن بیگانه بوده و کمتر توان فیلمنامه نویسی، کارگردانی و اجرای فنی آن را دارند سبک وحشت است. به جز یکی دو فیلم که به طور نسبی موفق شده اند قاعده ها و عوامل این سبک را رعایت کنند، بقیه آثار چون به لحاظ فیلمنامه، ساختار و روایت ضعیف و در اجرا کمبودهایی از بعد فضاسازی، بازی های نامناسب و مصنوعی طراحی صحنه و تصویرسازی داشتند آثاری جدی نبودند، و نه تنها نتوانستند مخاطبان را از وحشت روی صندلی میخکوب کنند بلکه مانند فیلم های کمدی، خنده و قهقهه تماشاگران را درآوردند و حس مفرحی به آنها دادند!
باید گفت سالهاست سینمای ایران فقط با یادآوری تک ساخته های سینمای وحشت به کارگردانی زنده یاد «ساموئل خاچیکیان» مربوط به دهه های اول تاریخ سینمای ایران دلخوش است.
پس با توجه به این پیشینه ناموفق سینمای ایران در زمینه تهیه و ساخت آثار سینمای وحشت، فیلمسازانی که قصد ساخت فیلم در این سبک را دارند باید به چند عامل مهم توجه داشته باشند.
اول آشنایی کامل با قواعد و خصوصیات این سبک داشته باشند، دوم ساختار فیلمنامه انتخابیشان بر اساس قواعد و عوامل این سبک بنا گذاشته و نوشته شده باشد و در آخر اینکه برای اجرا و به تصویر کشیدن موضوع و مضمون و در نهایت پیام رسانی، ابزار فنی لازم و امکانات و عوامل تولیدی قوی خصوصاً بازیگران مناسب را فراهم کنند تا نتیجه کار مطلوب باشد در غیر این صورت با کمبود هر یک از این عوامل نتیجه نهایی نامعلوم و ریسک سرمایه گذاری در تهیه این آثار بالا خواهد بود.
علی معلم، تهیه کننده فیلم «آل» با پشتوانه آگاهی و احاطه به ساختار سینمای ایران و آشنایی با فیلمسازان و منتقدان سینمایی و فعالیت در زمینه مطبوعات سینمایی و اندوخته های علمی و تئوری های سینمایی که طی سالهای متمادی بدست آورده و تجربه های انگشت شمار در زمینه بازیگری، پس از تجربه تهیه کنندگی اولین فیلمش «ازدواج به سبک ایرانی» در سبک اجتماعی و به چالش کشیدن یکی از سنتها و آداب و رسوم خاص ایرانی یعنی خواستگاری و ازدواج که در گیشه موفق بود، دومین تهیه کنندگی اش را آگاهانه و با پذیرش ریسک سرمایه گذاری و آشنایی با مشکلات بسیار کار در سبک وحشت تجربه کرده است.
معلم، روند تهیه ساخت فیلم «آل» را با تأمل و بدون عجله و با تکیه بر یک طرح خام که انیمیشن آن را بهرام عظیمی (انیمیشن ساز معروف ایرانی) به وی پیشنهاد
داده بود، شروع کرد و با نوشتن فیلمنامه بر اساس آن و بازنویسی چندباره و بررسی حرفه ای بر روی عوامل فیلم، «آل» را برای اجرا و فیلمبرداری آماده کرد.
فیلمنامه نویس «آل» ساختار داستانش را بر اساس و با محور قرار دادن موضوع و مضمونی اعتقادی، بومی، غیر مذهبی و باوری استوار بر خرافه ای مشترک میان مردم کشورهای ایران و کشورهای آسیای میانه و قفقاز گذاشته است.
معلم و گروه تولیدیش با توجه به بومی بودن موضوع و اشتراک آن میان اقوام غیر ایرانی دیگر با هوشمندی سعی کرده اند اثری حرفه ای تولید کنند که از یک سو ایرانی بودن طرح حفظ شود که با به کار بردن طراحی صحنه، لباس و فضاهای خاص ایرانی این مهم را انجام داده اند و از سوی دیگر با استفاده از تلفیقی میان فرهنگ های خاص منطقه ای، الگویی غیر تکراری ارائه کنند که از روی آثار مشابه خارجی الگوبرداری نشده باشد و اصالت فیلم با نشانه های یک فیلم ترسناک دلهره آور (تریلر) ایرانی حفظ شده و هم با داستان گویی خاص خود قواعد سبک وحشت را رعایت کرده باشد.
علی معلم به عنوان تهیه کننده فیلم «آل» با تشخیص نوع کارگردانی و اعتماد به بهرام بهرامیان که فقط ساخت یک سریال تلویزیونی به نام «ساعت شنی»
را در کارنامه اش داشت، کارگردانی این پروژه ویژه را به وی سپرد تا با عملکردی مناسب فیلمنامه جذبه دار و پرکشش «آل» که فضایی نو و مضمونی تازه دارد را به تصویر کشد.
عنوان فیلم خود به تنهایی قبل از هر عامل دیگری مخاطبان این فیلم را جذب می کند که به دیدن آن بنشینند چرا که موضوع و مضمون آن که در پس زمینه فرهنگی، باورها و تفکر سنتی چه در قالب باوری درست و یا نادرست جای داشته. پدیده ای به نام آل می باشد که ریشه در باورها و برداشت هایی دارد که به علت ضعف و عدم قدرت درک علمی و پزشکی و عدم آگاهی نسبت به علل مرگ و میر زنان باردار و جنین آنها در دهه ها و قرنهای گذشته گریبانگیر مردمان مناطقی از کره خاکی و به خصوص مردم جهان سوم بوده و برای آگاهی بخشیدن و از بین بردن این باور نادرست نیاز به فعالیت فرهنگی گسترده است. با توجه به اینکه سبک وحشت از بدو پیدایش سینما و تقسیم بندی سبکهای سینمایی یکی از سبکهای سخت و مهم کمتر قابل دسترس بوده و در سینمای ایران هنوز هم اثری مطرح و قابل بحث که در گستره مشخص سبک وحشت و مفاهیم مربوط به آن باشد را شاهد نبوده ایم، با واقع بینی می توان به این نتیجه رسید که به علت نبود زیر ساخت ها و امکانات نرم افزاری چون فیلمنامه های مناسب و امکانات سخت افزاری، تهیه و ساخت آثار سبک وحشت و زیر مجموعه هایش آنچنان که در سینمای هالیوود رایج است نه قابل بازسازی و نه نوپردازی است بلکه باید با ترکیب موضوع و مضمون های بومی که قابلیت کار در این سبک و استفاده از عناصر و قواعد ثابت و استانداردی که با آن همخوانی دارد فیلمهایی قابل دیدن ساخت و مخاطبان علاقمند سینمای ایران و به خصوص این سبک را با سینما آشتی داد.
در فیلم آل، تهیه کننده و عوامل تولیدیش سعی کرده اند با ترکیب مناسب این دو عامل با هم فیلمی قابل تأمل با درامی با این پیش زمینه و اضافه کردن مسائل روانکاوانه و عوامل سینمای وحشت اولین فیلم قابل بحث سالهای اخیر سینمای ایران در این سبک را تهیه و ارائه کنند و حقیقتاً این اتفاق هم رخ داده است، یعنی اینکه اثر واقعاً بومی است و از لحاظ همانندی و کپی برداری از نمونه های رایج سینمایی کمترین شباهتی را می توان پیدا کرد.
فیلم با نگاهی تحقیقی و آموزشی به موضوع آل در قالب ملودرامی روانکاوانه که بر پس زمینه های شخصیت اصلی داستان استوار است شکل می گیرد و تأثیر و عملکرد این باور و احساس ناخوشایند نسبت به این پدیده را که از آغاز تولد و مراحل رشد آن و تا به حال در ذهن و ناخودآگاهش بهینه شده و چگونگی انتقال اثرات مخرب در همزیستی اش با دیگران را نشان می دهد.
داستان آل بیشتر بر تنهایی انسانها و ترس از این تنهایی که در درون و پنهان شکل گرفته و تأثیر این ترس ناخودآگاه بر زندگی فردی و انتقال آن به روابط اجتماعی استوار است.
فیلمنامه نویس آل با تکیه بر ابزارهای مناسب و محور قرار دادن خصوصیات شخصیت اصلی داستان (مهندس جوان) و باورهای خرافی وی و ناکام ماندن عشق ناهید (عضو هیئت مدیره) نسبت به مهندس جوان، مسیری را برای معرفی آل و شناساندن این موجود خیالی ذهن پرورده بعضی از اقوام طی قرون گذشته ترسیم کرده که همگی مکمل هم هستند و در نبود هر کدام داستان متوقف می ماند.
 چیدمان مناسب این عناصر یعنی ناکامی یک ضلع مثلث عشقی (ناهید)، تک فرزندی و باورهای خرافی مهندس جوان، زن باردار مهندس، طراحی مأموریت اجباری برای مهندس از طرف عضو هیئت مدیره (ناهید)، شناخت ناهید از باورهای زن صاحبخانه و بچه دار نشدن وی، سقط مداوم جنین همسر راننده شرکت، اعتقاد مادر زن راننده شرکت به بودن آل، به اضافه انتخاب فضای مناسب و غم آلود شهر واقعه (ایروان) همگی در کنار هم تشکیل دهنده ساختار داستان هستند که به خوبی باعث می شوند باورها و اعتقاد خرافی و سنتی مشترک بسیاری از انسانها و ترسی که در اعماق پنهان و نهان جای دارد از پستوهای تنهایی بیرون بریزد و اضطراب و تنش را به تار و پود بصری مخاطبان بسط و انتقال دهد تا در نتیجه آن باورهای صحیح تری از این پدیده بدست آورند.
«آل» با اینکه جان مایه های ملودرامش را مانند دیگر آثار کلاسیک سینمای وحشت و دلهره نشان داده و حفظ کرده است، اما به دلیل دیدگاه خاص و اهداف متفاوتش توانسته است الگوها و عناصر سبک سینمای وحشت را به درستی و بجا به تصویر تبدیل کند و اول به عنوان یک فیلم با ارزش و آموزنده که موضوع و مضمونی که یک پدیده بومی چالش برانگیز را مورد نقد و کنکاش قرار داده و دیدگاه مخاطب را تغییر می دهد و دوم با ساختار مناسب یک فیلم با جذابیت های نمایشی و سرگرم کننده که مخاطب داخلی را با خود همراه می کند و سوم به دلیل مشترک بودن موضوع و مضمون میان کشورهای یک منطقه، زمینه موفقیت در گیشه و اکران در این کشورها را فراهم کرده است.
نکات بسیار ظریفی در اجرا و تدوین آل وجود دارد که اگر در آنها دقت بیشتری صورت می گرفت نتیجه مطلوبتری از کل اثر گرفته می شد.
 نخست با اینکه مصطفی زمانی برای اولین بازی سینمایی نقش شخصیت اول فیلم را به عهده دارد، اما با توجه به بازی طولانی وی در سریال یوسف پیامبر، او در نقش شخصیتی مقتدر، روحانی و قابل پذیرش در اذهان و حافظه مخاطبش جا گرفته و نیز به دلیل جنس و نوع بازی انتخابش برای این نقش ریسک بزرگی بوده است. البته استفاده از ستاره ها و بازیگران به روز دیگر هم این ریسک را داراست؛ چرا که بیشتر این بازیگران در نقش های متفاوت زیادی با بازی های مشابه دیده شده اند که باورپذیری مخاطب را در این نقش به حداقل می رساند. چه بهتر بود قبل از هر پیش انتخابی تستی برای این نقش از بازیگران غیر مطرح که توان ایفای این نقش را داشته باشند گرفته می شد.
دوم اینکه ضرباهنگ کند و یکنواخت تدوین آل برخلاف استانداردهای این سبک است. به عنوان مثال می توان اشاره کرد به اینکه شخصیت اصلی فیلم (مهندس) با اینکه ناخواسته در فضای بحرانی توهم زا قرار می گیرد، اما طبیعاً باید خود و همسر باردارش را از فضا و مکان بحرانی بیرون بکشد تا در اثر این کشمکش، عامل بحران (آل) به دنبال وی و همسرش باشد و در نتیجه بتوان ضرباهنگ متفاوتی را در روند داستان و تصویر القا کرد، اما در مقابل باید گفت با اینکه ضرباهنگ فیلم چنان مناسب این سبک نیست ولی پایان کوبنده و منکوب کننده فیلم همه چیز را جبران می کند.
«آل» تولد و مرگ را در مقابل هم قرار می دهد و مرز باریک میان تولد و مرگ که همان زندگی و ترسی که همواره جانمایه اصلی آن است را به خوبی ترسیم می کند. ترس آدمی که به علت توهمات دوران کودکی، در ناخودآگاه انسانی اش شکل گرفته، همه انسانهای دیگر را دشمن (ال) می داند و هر حرکتی از طرف دیگر انسانها برای گریز از دنیای تنهایی و کنونی وی می شود را به دشمن (ال) نسبت می دهد.
«آل» این دشمن انسان که ترس و تنهایی در پس زمینه فکری و روحی اش جای دارد، انسان را از دنیای زندگان به دنیای مردگان می فرستد، اما انسان باید برای فرار از این تنهایی تلاش کند. در نهایت باید گفت «آل» اولین فیلم حرفه ای سینمای ایران است که کارگردان ذوق و توانش را در اجرای درست و به تصویر کشیدن یک اثر قابل قبول به نمایش گذاشته است و علی معلم هم به عنوان تهیه کننده به نوعی اولین فیلم در سبک وحشت استاندارد ایرانی را به سینمای ملی ارائه کرده است.