روزنامه عصر مردم

«خواب های دنباله دار»
زبردستی آگاهانه در تبدیل چندگانگی فرهنگی به یک سبک هنری
معصومه دهقان پیشه

کمتر مخاطبی هست که از سینمای ایران فیلم های بیاد ماندنی «پرنده کوچک خوشبختی» و «رابطه» ساخته پوران درخشنده در دهه شصت را از یاد برده باشد. آثاری که بحران های عاطفی و ارتباطی افراد و نوجوانانی را که دارای معلولیت جسمانی، روحی و ذهنی بوده اند با ظرافت به تصویر کشیده اند. نگاه عمیق و زاویه دید پوران درخشنده در آن دوران به این موضوعات استقبال مخاطبین و منتقدان را به دنبال داشت و بیشترین افتخارها و جوایز سینمایی داخلی و خارجی را برایش به ارمغان آورد.
پوران درخشنده جزو محدود فیلمسازان زن کشور است که توانسته سالهای متمادی در سینمای ایران فعالیت کند و از همان فیلم های نخستینش سعی کرده آثار خود را در یک استاندارد مطلوب قرار دهد. هرچند فیلم های وی همچون دیگر فیلمسازان زن نظیر «رخشان بنی اعتماد» و «تهمینه میلانی» پر سر و صدا و حاشیه ساز نبودند، اما حضور او را به عنوان یک فیلمساز زن در بخش سینمای اجتماعی نمی توان نادیده گرفت.
وی می کوشد در آثارش به معضلات و مشکلات اجتماعی بپردازد. در آثار قبلی درخشنده به معضلات و مشکلات اجتماعی به ویژه در زمینه نوجوانان و جوانان پرداخته شده و این بار نیز در اثر جدیدش با تغییر ذائقه و انتخاب مضمونی تازه به دنیای کودکان توجه نشان داده است.
«خواب های دنباله دار» نهمین فیلم سینمایی درخشنده یکی از فیلم های مورد بحث در بخش مسابقه سینمای ایران بوده است، البته ناگفته نماند که فیلم «بچه های ابدی» به دلیل نامعلومی از سوی هیئت داوران از بخش مسابقه ایران جشنواره بیست و هفتم کنار گذاشته شد.
قابل ذکر است درخشنده فیلم خواب های دنباله دار را برای جشنواره کودک و نوجوان همدان ساخته بود، اما به دلیل شتابزدگی در مراحل تولید، نسخه با کیفیتی از لحاظ مسائل فنی چون صدا و تدوین به جشنواره ارائه نشد و به همین علت فیلم مورد استقبال مخاطبین قرار نگرفت، اما درخشنده فیلم را با برطرف کردن اشکالات فنی و تدوین مجدد به جشنواره بیست و هشتم فجر ارائه کرده که در بخش مسابقه ایران پذیرفته شد.
ساختار داستان خواب های دنباله دار بر مبنای سبک فانتزی قرار گرفته است؛ آن هم فانتزی منطبق بر دنیای کودکان و بر مبنای مضمونی که میان کودکان، بزرگسالان و همه انسانها مشترک است. «خواب و رویا» این پدیده روحی و روانشناختی که همه انسانها هر کدام بر اساس اندوخته های علمی و اطلاعات عمومی خود برای آن تعریفی دارند. ایده و موضوع کلی خواب های دنباله دار، بر اساس یک پرسش و سؤال و کنکاش و پژوهش درباره واقعیت و حقیقت تام و پیدا کردن یک جواب منطقی برای اثبات چگونگی جایگاه خواب و رؤیا و تأثیر آن بر روی زندگی و امور و احوالات روحی و مسائل روانشناختی انسانها گذاشته شده است. پدیده ای که این بار درخشنده برای پیگیری و به تصویر درآوردن دغدغه ها و دل نگرانیهایش انتخاب کرده ریشه در اعماق روح و روان انسانها دارد.
وی برای رسیدن به هدف ترسیم شده اش که همان پیام رسانی صحیح در مورد پدیده خواب و رویا و جایگاه آن در زندگی انسانهاست گذشته از آنکه پژوهش کاملی درباره موضوع داشته از سوی دیگر هم برای پخته کردن و پروراندن موضوع از روانشناسان و متخصصان روانشناسی کودک هم مشاوره گرفته و از نظر کارشناسی شده بر اساس منابع علمی و پژوهشی استفاده کرده است. دلیل آن هم دیالوگ هایی است که در طول فیلم از طرف بیشتر شخصیت ها بیان می شود. یکی اصولاً اعتقاد به خواب و رویا ندارد و دیگری دلیل اثبات خواب خود را بر اساس آیه های قرآن می گذارد و یا دیگری تخیلات انسانها را در شکل گرفتن خواب و رویا دخیل می داند و... اما قولی را که همه در آن یک نظر واحد دارند چنین است: «رویاها و خوابهای حق» یعنی مبنای رویاهای حق که عبارت است از اینکه نفس ناطقه انسان به عنوان موجودی که فوق زمان و مکان است با سبب غیبی حادثه ای که بعداً در ظرف مکان و زمان خاص محقق می شود ارتباط پیدا می کند. ابتدا نفس به علت مجرد بودنش، در خواب، با وجود برزخی یا عقلی حادثه ارتباط برقرار می کند و بعداً آن حادثه در عالم ماده حادث می شود که آن رویا صادق بوده است. (جامع الاخبار)
درخشنده با اعتقاد بر این تعریف از خوابهای حق و باوری که وی نسبت به صداقت و پاکی روح کودکان دارد روایت قصه اش را پایه ریزی کرده است.
خواب های دنباله دار در مقایسه با دیگر آثار قبلی درخشنده بدون شک کودکانه ترین فیلم به حساب می آید؛ چرا که سرآغاز و پیشبرد و پایان ماجراها و گره ها و گره گشایی ها به عهده کودکان است و تأثیر شخصیتی و احساسی بیشتری نسبت به بزرگترها دارد. به همین دلیل فیلم از روایتی سریع و ادبیاتی مخصوص مخاطبان سینمای کودک و نوجوان و نیز عموم مخاطبان استفاده برده و به نوعی ارتباط کودکان و بزرگترها را ترسیم کرده است که در غالب یک فیلم خانوادگی می تواند در گیشه و اکران مورد پسند قرار گیرد. خوابهای دنباله دار با اینکه از لحاظ ساختاری و نیز از نظر مضمون و پیام رسانی با دیگر آثار گذشته درخشنده بسیار متفاوت است، اما وی در این اثر باز هم به دنبال دلمشغولی ها و دغدغه های فکریش نسبت به روحیات معصومانه و دنیای بی آلایش و نیز حقوق از دست رفته کودکان و آشنا ساختن بیشتر مخاطبان به رمز و رازها و احساسات پاک کودکان است.
ریحانه خردسال دبستانی (شخصیت اول فیلم) خوابهایی می بیند که ذهن سیال کودکانه و خیال پردازش آنها را واقعی می داند اما بیشتر بزرگترها حرفهای وی را قبول ندارند. این خوابها اساس اتفاقها و گره افکنی داستان قرار می گیرد و با برخورد و عکس العملهای دیگر شخصیتهای محوری و مکمل ماجراها و اتفاق ها یکی پس از دیگری شکل می گیرد و مخاطبان را با خود به عمق داستان می برد و حقیقتی را درباره پدیده خواب و خیال برای آنها آشکار می سازد. معمولاً روش استفاده از فانتزی در دیگر آثار درخشنده به طور کامل و غالب نیست بلکه به صورت کم عمقتر و سمبلیک تر و در کنار و در دل درام مورد استفاده قرار گرفته است، اما در خوابهای دنباله دار درام نقش کمرنگ تری نسبت به نقطه اتکا، ساختار فیلم که همان فانتزی است داراست، و عامل اصلی پیشبرد درام را فانتزی تشکیل می دهد و تأثیر اصلی را بر پیشبرد اتفاقها و در روند ماجراهای داستان دارد. البته دیگر آثار درخشنده با همین روش ساخته شده اند. در غالب درام و در طول داستان مخاطبان با روش های تربیتی و اخلاق اجتماعی و خانوادگی آشنا شده و اطلاعاتی مهم درباره موضوع و مضمون های مورد بحث دریافت می کنند به طوری که به علت وجود عناصر و عاملهای آموزشی و تربیتی فراوان در این آثار و پر رنگ تری آن نسبت به شاخصه های دراماتیک، این آثار را می توان در گروه فیلم های تربیتی، آموزشی قرار داد.
به عنوان مثال می توان به ارتباط تنگاتنگی که میان شخصیتهای اصلی این فیلم ها که معمولاً کودکان، نوجوانان، مربیان و معلمان آنها هستند، اشاره کرد که نتیجه این ارتباط باعث آشنایی و شناخت دیگر شخصیتها و نیز مخاطبین از مسائل روانشناختی و مسائل عاطفی این گروههای سنی و هدف می شود.
ایجاد ارتباط و کنش میان شخصیتهای اصلی فیلم- «ریحانه کوچولو و دوستش که به خواب هایش علاقمندی کودکانه ای دارد»، «دایی ریحانه که به خواب هایش اعتقاد کامل دارد»، «معلم تربیتی ریحانه که در آغاز به دیده شک و تردید به خوابهای وی نگاه می کند و در پایان بندی به یقین کامل می رسد و در طول داستان نگاهی با مسئولیت پذیری بیشتری از مادر ریحانه نسبت به وی دارد» و «پلیس وظیفه شناسی که تا آخر با اینکه اعتقاد به خواب ندارد اما دنباله رو خواب های ریحانه می شود» - در مورد موضوع و مضمون فیلم به درستی طراحی و اجرا شده است به طوری که اعتقاد و نظرات شخصیت های مختلف موافق و مخالف درباره موضوع مورد چالش را به درستی نشان می دهد و در قالب یک قضاوت جمعی به یک دیدگاه کلی و مشترک و در آخر به یک پایان بندی منطقی می رسد.
سکانس های قابل توجه فیلم عبارتند از: ایجاد ارتباط عاطفی میان معلم «فرشته صدر عاملی» و کودکی که به علت کند ذهنی و معلولیت قبلاً از مدرسه اخراج شده است و ارتباط نزدیکی که میان ریحانه و معلم تربیتی (پانته آ بهرام) وجود دارد که این ارتباط به خوبی شخصیتهای دیگر و ماجراهای مختلف را به هم اتصال می دهد.
عناصر تعلیق از همان سکانس اولیه فیلم با استفاده از ابزارهای موجود بوسیله فیلمنامه نویس و کارگردان به طور منطقی حفظ می شود و با ایجاد نقطه اوج های مختلف در رعایت داستان مخاطب را تا آخرین پلان های فیلم همراه خود نگه می دارد.
خلق فضاهای مناسب با مضمون و استفاده از لوکیشن های مورد نیاز، زیبایی کار کارگردان را دوچندان کرده است. نقطه اوج این فضاسازی ها سکانس گیر افتادن معلم در زیرزمین تاریک و وحشتناک مجموعه مسکونی است؛ یعنی محل زندگی و محل امن بازی کودک معلول که برای اینکه مونس و معلمی داشته باشد؛ معلم قبلی و نامهربان خود را با دست و پای شکسته محبوس کرده است.
انتخاب بازیگران توسط کارگردان بسیار صحیح صورت گرفته است. بازیگرانی که سابقه اجرای چنین نقش ها و بازی های احساسی را داشته اند. «پانته آ بهرام» در نقش معلم تربیتی که در بچه های ابدی بهترین نقش مکمل را داشت و برای آن جایزه اول را گرفت، نقش اصلی را دارد.
«علیرضا خمسه» که در گذشته با بازی در فیلم بیست به تهیه کنندگی درخشنده نقش آشپزی جدی را به عهده داشت و با وجود اینکه همه مخاطبان وی را بازیگری در حیطه طنز می شناسند ثابت کرد که توان اجرای نقش های بسیار جدی را هم دارد باز هم در نقش جدی یک پلیس وظیفه شناس ظاهر شده است و «فرشته صدر عاملی» با تجربه و کارآزموده که سابقه همکاری با درخشنده را در فیلم بیست داشته است در نقش اصلی معلم بسیار درخشیده است.
 شگردی که درخشنده برای استفاده از نابازیگران در کنار بازیگران حرفه ای برای باورپذیری بیشتر مخاطب و واقعی تر نشان دادن شخصیت های فیلم بهره برده است از نکات قبال توجه است. وی این بار با به کارگیری سه کودک که برای اولین بار در مقابل دوربین قرار گرفته اند سکانسهای تأثیرپذیری را در امر بازیگری به اجرا گذارده است. در یک نگاه کلی باید اشاره کرد که درخشنده به عنوان یک فیلمساز آگاه، حساس، اجتماعی، تربیتی و آموزشی در آثارش به ویژه در فیلم خوابهای دنباله دار به درستی رسالت و وظیفه خود را نسبت به جامعه ای که در آن باورهای غلط و ناآگاهی بسیار در تمام زمینه ها
وجود دارد انجام داده است.