سابقه و آسیب شناسی هنر انیمیشن در ایران
معصومه دهقان پیشه


سابقه و تاریخچه فعالیت هنر انیمیشن در کشور ما به بیش از چهار دهه می رسد اما به دلیل نبود شناخت کافی از این هنر و بی اهمیتی آن نزد مدیران و برنامه ریزان هنری و نیز کمبود علاقمندی دوستداران هنرهای تصویری، به طور واقعی به آن ارج نهاده نشده و هیچوقت به جایگاه اصلی خود نرسیده است. بنابراین برای اثبات این نظر و عقیده، به شرح حال و روند شکل گیری و رشد این هنر از گذشته تا به حال پرداخته می شود.
در آغاز فعالیت انیمیشن سازی در ایران امکانات و ابزاری که وجود داشت، به دلیل عدم شناخت هنرمندان و فعالان رسانه تصویری و سینمایی و تهیه سخت این امکانات، محدود به چند مؤسسه دولتی می شد. این امکانات و ابزار کمتر از نمونه های مشابه آن در کشورهای غربی و به خصوص کشورهای صاحب هنر انیمیشن در اروپای شرقی نبود. مجموعه امکاناتی که فقط در مؤسسه های وابسته به وزارت فرهنگ و هنر و دانشکده رادیو و تلویزیون و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان متمرکز بود. ابزار و امکاناتی که با به کارگیری درست آن به طور متوسط توان تولید حداقل بیست فیلم انیمیشن در طول سال را داشت اما متأسفانه به دلیل نبود فیلمنامه های مناسب انیمیشن سازی و کمبود متخصصان این هنر دوربین های این مراکز، غالباً فقط به کار تهیه تیتراژ و تک تصاویر میان برنامه ها و فیلم ها می پرداخت و اگر بخواهیم آمار درستی از کارکرد و خروجی و تولید دوربین های این مراکز تهیه و تولید ارائه کنیم، می بینیم که در طول هر سال فقط بیست درصد از امکانات و وسایل مورد استفاده در خدمت فیلم سازی انیمیشن بوده است و این در حالی است که تمامی سریال ها و تک فیلم ها و برنامه های انیمیشنی نمایش داده شده در شبکه های موجود تلویزیونی کشورمان در آن دوران صرفاً تولیدات شرکتهای فیلمسازی بزرگ و صاحب نام در عرصه سینما و هنرهای تصویری دیگر چون والت دیسنی با متنوع ترین سریال های انیمیشنی و فیلم های سینمایی و نیز شرکت متروگلدین مایر و برادران وارنر و غیره و نیز کشورهای شرقی صاحب هنر انیمیشن
تشکیل می دادند.
در آن دوران به جز دانشکده رادیو و تلویزیون هیچ مؤسسه ای نبود که در آن انیمیشن به شکل منظم آموزش داده شود. مدارس هنری که تا سطح دیپلم رشته های مختلف هنری در آن آموزش داده می شد، کم نبود. اما جای یک مدرسه عالی جهت پرورش استعدادهای جوان که در خدمت تولید انیمیشن قرار گیرد، خالی بود.
در سال 1353 به درخواست مسئولان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، یک مدرسه سینمایی به همت و تلاش نورالدین زرین کلک از بنیان گذاران هنر انیمیشن در ایران در کنار آتلیه های حرفه ای کانون به وجود آمد که بسیار پربار بود. بسیاری از افراد که در این مراکز تحت تعلیم قرار گرفته اند؛ در آینده و سالهای بعد جزو بهترین نیروهای حرفه ای انیمیشن ایران شدند و تعدادی در حال حاضر جزو انگشت شمار کسانی هستند که به شکل صحیح در زمینه هنر سینما مشغولند. ادامه فعالیتهای مرکز تجربیات سینمایی کانون در سال 1356 به تأسیس دانشگاه فارابی و دایر کردن بخش انیمیشن در
 آنجا انجامید.
گروهی از استادان قابل و دانشجویان زبده که از بین فارغ التحصیلان دانشکده های هنری انتخاب شده بودند، این دوره را با موفقیت به پایان رساندند. این دوره با تعطیلی و منحل شدن دانشگاه فارابی در سال 1357 فراموش شد.
در سال 1357 با پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر معیارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به خصوص در زمینه های هنری به ویژه هنر هفتم و هنرهای زیر مجموعه آن و جایگزین شدن مدیریت تازه منطبق با اهداف انقلاب اسلامی سرنوشت هنر انیمیشن هم چون دیگر هنرها به ویژه سینما مورد بررسی های تازه قرار گرفت و سرانجام دستورالعمل تولید و نمایش آثار سینمایی و تهیه ساخت برنامه های تلویزیونی و نمایش آثار سینمایی از تلویزیون و به دنبال آن تطبیق تصویری و محتوایی این آثار و فیلم ها و انیمیشن های موجود با معیارهای اسلامی تدوین شد.
تولید آثار سینمایی که برای مدتی به حد صفر رسیده بود شروع شد و در کنار آن مراکز جدیدی برای آموزش فیلمسازی و تخصص های مختلف آن یکی یکی متولد شدند و تعدادی از آن مراکز که در قبل از انقلاب به فعالیتهای تصویری و سینمایی مشغول بودند، با تغییر ساختار و هدف گذاری جدید بازگشایی شدند، که از آن جمله کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و دانشکده صدا و سیما و مرکز آموزش سینمایی آزاد و تجربی که بعدها به انجمن سینمای جوانان ایران تبدیل شد و غیره می توان نام برد.
کمبود آثار نمایشی برای پخش از کانالهای تلویزیون برای کودکان، مسئولان این سازمان را ناگزیر به استفاده و نمایش مجدد از انیمیشن های قدیمی که در میان کودکان و نوجوانان و حتی والدین آنها محبوب بودند و قدیمی ها خاطرات خوشی از این آثار در دوران کودکی خودشان داشتند و نیز خرید انیمیشن های کم کیفیت و بی محتوای ژاپنی شد.
با اینکه نسل کنونی آن دوران که کودکان و نوجوانان بودند از دیدن آثار با کیفیت و متنوع و واقعاً با موضوع های فانتزی گرچه قدیمی بودند، لذت می بردند. نیاز به برنامه های کودکان به خصوص فیلم های انیمیشنی، مراکز تهیه و تولید فرآورده های تصویری را بر آن داشت تا واحدهایی را برای آموزش و تولید فیلم های انیمیشن تشکیل و به این امر بپردازند. اما به علت های مختلف از همان آغاز این فعالیتها کاملاً مثمر ثمر واقع نشد. یکی از علل مهم آن، عدم شناخت صحیح جامعه به خصوص هنرمندان و علاقمندان هنرهای تصویری نسبت به این هنر و علاقه نشان ندادن
به فعالیت تصویری انیمیشن و جذب شدن بیشتر هنرجویان به سمت فیلمسازی و ساختن فیلم کوتاه و تخصص های زیر مجموعه آن از یک طرف و از سوی دیگر آشنایی اندک مسئولان به این هنر  و تقسیم بودجه و امکانات به طور ناعادلانه میان بخش های مختلف فعالیتهای تصویری و نیز تنگ نظریها در مورد انتخاب سوژه ها و موضوع های مناسب جهت ساخت و تولید انیمیشن بوده است.
کمتر کسی می داند یک دقیقه فیلم انیمیشن با استانداردهای معمول در ایران با صرف چه وقت و هزینه ای ساخته می شود. هزینه های تولید فیلم انیمیشن در ایران نسبت به فیلم زنده بسیار کمتر است. اگر بتوان یک دقیقه فیلم را در دکور و با بازیگر در دو روز فیلمبرداری کرد، برای تهیه یک دقیقه فیلم انیمیشن حداقل یک ماه وقت لازم است. اما هزینه های تهیه هر دو یکسان است و در بعضی موارد فیلم زنده بیشتر.
     با توجه به اینکه انیمیشن هنری است که تمرینهای بسیار و ممارست فوق العاده لازم دارد. هرچه سن افراد کمتر باشد احتمال موفقیت آنها بیشتر است. به علاوه گسترش آموزش در سطوح بالاتر نیز به بهبود وضع کمک خواهد کرد. یک نوآموز 14 ساله شرایط مناسب تری را از هر نظر دارد، تا یک جوان 30 ساله که تازه از دانشکده هنر فارغ التحصیل شده و هنوز نمی داند فیلمساز یا نقاش خواهد شد یا نه؟
با به وجود آمدن پیشرفتهای مهم در زمینه علم انفورماتیک و رایانه در یکی دو دهه اخیر و به کارگیری انواع سخت افزارها و نرم افزارها در تمام علوم و فنون و به خصوص در تخصص های سینمایی و زیر مجموعه های آن هنر انیمیشن هم از این نعمت بی نصیب نمانده بلکه بیشتر از دیگر زمینه ها و تخصص ها سود برده است. به طوری که با همگانی شدن آموزش رایانه و راهیابی این پدیده به تمام مراکز هنری و حتی خانه ها کاربران زیادی با آشنایی به نرم افزارهای مربوط به انیمیشن سازی و نرم افزارهای مکمل آن علاقمندی خود را نسبت به این هنر نشان دادند.
با در نظر گرفتن اینکه در گذشته روش های ساخت و تولید انیمیشن که هزینه بالا و فرایند مشکل تر و پر کارتری را می طلبید، یکی از موانع سطح کیفی و کمی انیمیشن های تولیدی در ایران بود. اما امروزه با ساده تر شدن روش های ساخت و در دسترس بودن امکانات سخت افزاری و نرم افزاری و پایین آمدن هزینه تولید و وجود مراکز تهیه و تولید انیمیشن که به صورت متمرکز سازمان داده شده و وجود واحدهای انیمیشن سازی در مراکز رادیو تلویزیونی سراسر کشور و آموزشگاه های بخش خصوصی باز هم آن مشکلات کهنه قدیمی وجود دارد که از مهمترین این مشکلات پیدا کردن تهیه کننده برای ساخت فیلمهای انیمیشن است که امر بسیار دشواری است. به خصوص اگر انیمیشن ساز بخواهد با مراکز دولتی کار کند قطعاً با مشکلات متعددی مواجه می شود. چرا که معمولاً جلب مشارکت برخی از این سازمانهای مورد نظر امری بسیار دشوار است و لازمه آن این است که فرد مدتها به این مراکز مراجعه کند و همواره بعد از شنیدن پاسخ منفی، خود را آماده گفتگو و تلاش دیگر کند!
و اگر خود فیلمساز با بودجه شخصی بخواهد شروع به کار کند به دلیل اینکه هزینه ساخت انیمیشن با توجه به هزینه های جانبی، هزینه ای نسبتاً سنگین تر است و بودجه خود فیلمساز کافی نیست، در وسط راه با مشکل مواجه می شود و یا در صورت پایان کار سودی که نمی برد هیچ بلکه بدهکار هم می شود.
این مسئله ای است که بسیاری از هنرجویان و فارغ التحصیلان و فیلمسازان این رشته را دستخوش ناامیدی می کند و در نتیجه آنها ترجیح می دهند وقت و انرژی خود را در کار دیگری صرف کنند که معمولاً اینکار هیچ ارتباطی با رشته شان ندارد.
اما، با وجود تأسیس و راه اندازی مراکز مهم متمرکز و دانشکده های هنری برای تولید انیمیشن و
راه اندازی دوره های مختلف، به دلیل نبودن برنامه ریزی و هدف گذاری و نیز عدم به کار گیری متخصص در این زمینه ها، بیشتر داوطلبان دیدن آموزش و گذراندن دوره های فوق، اساساً نه با علاقه وارد این دوره ها می شوند و نه پیش زمینه فکری و هنری مناسب این حرفه را دارند و صرفاً به خاطر بالا بردن مدرک تحصیلی خود و از طرفی به دلیل مد شدن این رشته وارد این مراکز و دانشکده ها می شوند و در نهایت به جز هدر دادن زمان های مفید و بودجه های کلان نصیبی نمی برند و از طرفی دیگر فرصتهای آموزش را از علاقمندان واقعی این هنر می گیرند.
نبود فیلمنامه با مضمون های مناسب برای انیمیشن از دیگر مشکل های اساسی این هنر است که این موضوع را از دو بعد می توان بررسی کرد: اول اینکه چون موضوع و مضمون های مناسب برای انیمیشن معمولاً فانتزی و یا بعضاً تخیلی هستند و نیز خلق شخصیت های فانتزی و جذاب میان علاقمندان این فیلمها که معمولاً کودکان و نوجوانان هستند نیاز به خلاقیت قوی دارد، که متأسفانه این خلاقیت در میان فیلمنامه نویسان این هنر در ایران کم دیده
 می شود.
 از بعد دیگر با توجه به اینکه بیشتر مراکز تولید انیمیشن دولتی و یا زیرمجموعه ای از سازمانهای دولتی و مراکز رادیو تلویزیونی هستند، مدیران این مراکز اجراکننده منویات و دستورات اجرایی اساسنامه ای خود و در چهارچوب خشک و غیرقابل انعطاف عمل می کنند. بدین معنی که این مدیران علاقمند خاص انیمیشن هایی هستند که معمولاً موضوع ها و شخصیتهای رئال دارند و نیز فیلمنامه آنها باید حتماً بر آن اساس و یا بیشتر با توجه به متون کتاب های تاریخی نوشته شده باشد و کمتر با نوآوری و ارائه و خلق شخصیتهای جذاب برای کودکان و نوجوانان کنار می آیند و به همین دلایل است که می بینیم با گذشت بیش از چهار دهه از فعالیت انیمیشن سازی در ایران هنوز هم محبوب ترین فیلم ها و سریال های انیمیشن میان کودکان و نوجوانان ایران، سریالها و
تک فیلم های سریالی انیمیشن کشورهای صاحب صنعت انیمیشن سازی است.